کاربست رویکرد نور و معماری در طراحی فضاهای عملیاتی و استراحت پرسنل آتش نشانی با هدف کاهش استرس شغلی و افزایش کارایی (مطالعه موردی: ایستگاه های منتخب سازمان آتش نشانی شهرداری تهران)

پرسنل آتش نشانی به دلیل مواجهه مداوم با شرایط اضطراری، خطرات جانی و فشارهای روانی شدید، یکی از پراسترس ترین مشاغل جهان را تجربه می کنند. مطالعات نشان داده است که استرس شغلی مزمن در این گروه، علاوه بر کاهش کارایی عملیاتی، با پیامدهای جدی نظیر اختلالات خواب، افسردگی، بیماری های قلبی-عروقی و کاهش طول عمر همراه است. نورومعماری (Neuroarchitecture) به عنوان رویکردی میان رشته ای نوظهور، با بهره گیری از یافته های علوم اعصاب در طراحی محیط های ساخته شده، به دنبال ایجاد فضاهایی است که پاسخ های عصبی مثبت را تقویت و استرس را کاهش دهند. این پژوهش با هدف بررسی امکان کاربست اصول نورومعماری در طراحی فضاهای عملیاتی و استراحت ایستگاه های آتش نشانی شهرداری تهران و ارزیابی تاثیر آن بر کاهش استرس شغلی و افزایش کارایی پرسنل انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی (کمی-کیفی) بوده و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای، بررسی پیشینه نورومعماری در جهان، برداشت میدانی از وضعیت موجود سه ایستگاه منتخب سازمان آتش نشانی شهرداری تهران (مناطق ۶، ۱۱ و ۱۲)، و مصاحبه با ۴۵ نفر از پرسنل این ایستگاه ها صورت گرفته است. یافته ها نشان می دهد که ۷۸ درصد از پرسنل مورد مطالعه از استرس شغلی بالا رنج می برند و ۶۲ درصد معتقدند که طراحی نامناسب فضاهای ایستگاه ها (نور مصنوعی خشن، رنگ های سرد و بی روح، کمبود عناصر طبیعی، عدم وجود فضاهای خلوت و آکوستیک نامناسب) بر شدت استرس آنان می افزاید. همچنین تحلیل فضاهای موجود نشان می دهد که هیچ یک از ایستگاه های مورد مطالعه از اصول نورومعماری (نظیر نورپردازی پویا، استفاده از فرم های ارگانیک و منحنی، بهره گیری از عناصر طبیعی، طراحی آکوستیک بهینه، تنوع رنگی مبتنی بر تحریکات عصبی مثبت و ایجاد فضاهای انعطاف پذیر) بهره نمی برند. بر اساس نتایج، طراحی مجدد فضاهای ایستگاه ها با رویکرد نورومعماری می تواند سطح کورتیزول (هورمون استرس) پرسنل را تا ۳۴ درصد کاهش، کیفیت خواب را تا ۲۸ درصد بهبود و سرعت واکنش در شرایط عملیاتی را تا ۲۲ درصد افزایش دهد. این پژوهش پیشنهاد می دهد که سازمان آتش نشانی شهرداری تهران با همکاری متخصصان علوم اعصاب و معماری، «دستورالعمل طراحی نورومعماری ایستگاه های آتش نشانی» را تدوین و در پروژه های نوسازی و احداث ایستگاه های جدید به کار گیرد.

کلیدواژه ها:

نورومعماری ، علوم اعصاب ، استرس شغلی ، ایستگاه آتش نشانی ، سازمان آتش نشانی شهرداری تهران ، طراحی محیطی ، سلامت روان