تحلیل تقابل گفتمانی، بلاغی و شناختی نظم و نثر در سنت ادب فارسی با تکیه بر نظریه فرمالیسم و زبان شناسی نقش گرا

تقابل میان نظم و نثر یکی از دیرپاترین دوگانه های ساختاری، سبکی و کارکردی در بوطیقای کلاسیک و زبان شناسی نوین به شمار می رود. پژوهش حاضر با رویکردی آمیخته (توصیفی–تحلیلی و سبک سنجی آماری متن) به واکاوی مرزبندی های گفتمانی، ظرفیت های بلاغی و سازوکارهای آشنایی زدایی در دو ساحت کلام منظوم و منثور فارسی می پردازد. پیکره آماری این پژوهش دربرگیرنده تحلیل مقایسه ای ۱۲۰۰ واحد متنی ساخت یافته از متون کهن و معاصر است که بر اساس مولفه های فشردگی صوری، تقارن هجایی، انحراف معیار چگالی واژگانی، بار عاطفی و میزان آشنایی زدایی مورد سنجش قرار گرفته اند. در این بررسی، شاخص های آماری اصلی از قبیل میانگین (Mean)، انحراف معیار (SD)، آماره آزمون تی (T value)، آماره تحلیل واریانس (F value) و سطح معناداری (P value) برای آزمودن تفاوت های ساختاری به کار گرفته شدند. یافته های پژوهش نشان می دهد که میانگین چگالی استعاری و آشنایی زدایی نحوی در ساحت نظم به طور معناداری بر نثر تفوق دارد، در حالی که بسامد ظرفیت های گزاره ای و شفافیت دلالت های ارجاعی در ساختار نثر به مراتب بیشتر است. همچنین تحلیل داده های آماری آشکار ساخت که سازوکارهای تحدید وزن عروضی و قافیه، انسجام درونی متن را در قالب نوعی پیوستگی ساختاری چندلایه تقویت می کنند، در حالی که نثر با تکیه بر انعطاف در زنجیره هم نشینی، بستر مناسب تری را برای بسط استدلال های عقلانی و گزارش های تاریخی فراهم می آورد. نتایج نشان دهنده پویایی مرزهای میان این دو فرم زبانی و تبدیل تقابل تقلیلی به تعامل هم افزا در متون آمیخته ادبی است.

کلیدواژه ها:

تقابل نظم و نثر ، زبان شناسی نقش گرا ، آشنایی زدایی ، فرمالیسم ، سبک سنجی آماری ، بلاغت ساختاری.