ترس از شکست در دانش آموزان پشت کنکوری و نقش آن در شکل گیری اهمال کاری و بی انگیزگی برای مطالعه

آزمون سراسری ورود به دانشگاه برای بسیاری از دانش آموزان، به ویژه دانش آموزان پشت کنکوری، صرفا یک موقعیت آموزشی نیست، بلکه به تجربه ای پیچیده و سرنوشت ساز تبدیل می شود که با انتظارات خانوادگی، مقایسه اجتماعی، نگرانی درباره آینده تحصیلی و شغلی و ارزیابی مداوم توانایی های فرد همراه است. در چنین شرایطی، ترس از شکست می تواند به یکی از عوامل مهم کاهش انگیزه تحصیلی و شکل گیری اهمال کاری در فرایند مطالعه تبدیل شود. هدف این مقاله، بررسی علمی رابطه میان ترس از شکست، اهمال کاری تحصیلی و بی انگیزگی در مطالعه در دانش آموزان پشت کنکوری و تبیین سازوکارهای روان شناختی موثر بر این فرایند است. بر اساس مبانی روان شناسی انگیزش و یافته های پژوهشی، ترس از شکست الزاما به معنای ناتوانی دانش آموز نیست؛ بلکه هنگامی که فرد شکست را تهدیدی برای ارزشمندی شخصی، هویت تحصیلی یا آینده خود تلقی کند، ممکن است به جای افزایش تلاش، به رفتارهای اجتنابی روی آورد. در این وضعیت، مطالعه که می توانست وسیله ای برای دستیابی به هدف باشد، به موقعیتی اضطراب آور تبدیل می شود و دانش آموز برای کاهش موقت فشار روانی، شروع مطالعه را به تعویق می اندازد، از انجام تکالیف دشوار اجتناب می کند یا زمان خود را با فعالیت های کم اهمیت تر پر می کند.پژوهش های حوزه اهداف پیشرفت نشان داده اند که ترس از شکست با گرایش به اهداف اجتنابی ارتباط دارد و این اهداف می توانند بر انگیزش درونی و عملکرد تحصیلی اثرگذار باشند. در یک مطالعه طولی بر دانش آموزان دبیرستانی نیز مشخص شد که ترس از شکست و ادراک شایستگی از طریق اهداف پیشرفت با انگیزش درونی و پیشرفت تحصیلی ارتباط دارند. (ScienceDirect) از سوی دیگر، شواهد پژوهشی درباره اهمال کاری نشان می دهد که به تعویق انداختن فعالیت های تحصیلی صرفا یک ضعف در مدیریت زمان نیست، بلکه با متغیرهایی همچون اضطراب، ترس از شکست، مشکلات تنظیم هیجان و کاهش انگیزش ارتباط دارد. یک فراتحلیل گسترده نیز رابطه منفی میان اهمال کاری و عملکرد تحصیلی را گزارش کرده است. (ScienceDirect)بر این اساس، می توان گفت چرخه ای روان شناختی در میان برخی دانش آموزان پشت کنکوری شکل می گیرد: ترس از شکست، افزایش فشار روانی، اجتناب از مطالعه، اهمال کاری، کاهش ساعات مطالعه، احساس عقب ماندگی، کاهش خودکارآمدی و در نهایت تشدید ترس از شکست. بنابراین، برخورد صرفا انضباطی با اهمال کاری این دانش آموزان نمی تواند پاسخ کاملی به مسئله باشد و لازم است ریشه های شناختی، هیجانی و انگیزشی آن نیز مورد توجه قرار گیرد. در این میان، تقویت خودکارآمدی، اصلاح باورهای غیرواقع بینانه درباره موفقیت، هدف گذاری تدریجی، آموزش مهارت های خودتنظیمی، کاهش مقایسه اجتماعی و ایجاد نگرش واقع بینانه نسبت به شکست می تواند در کاهش چرخه اجتناب و افزایش مشارکت تحصیلی موثر باشد. اهمیت موضوع از آن جهت است که شناخت نقش ترس از شکست می تواند به مشاوران، والدین و برنامه ریزان آموزشی کمک کند تا به جای تمرکز صرف بر افزایش ساعت مطالعه، عوامل روان شناختی موثر بر کیفیت و استمرار مطالعه دانش آموزان پشت کنکوری را نیز مورد توجه قرار دهند.