طراحی چارچوب توسعه شایستگی های هوش مصنوعی معلمان برای تدریس مسئولانه و انسان محور

با نفوذ گسترده ابزارهای هوش مصنوعی (AI) در نظام های آموزشی، شکاف میان ظرفیت های تکنولوژیک و توانمندی های حرفه ای معلمان بیش از پیش نمایان شده است. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی، تبیین و طراحی چارچوبی جامع برای توسعه شایستگی های هوش مصنوعی در معلمان است تا ضمن بهره برداری از فرصت های نوآورانه این فناوری، بر رویکرد «تدریس مسئولانه» و «آموزش انسان محور» تاکید گردد. این چارچوب به دنبال آن است که معلمان را از مصرف کنندگان صرف فناوری به معماران آگاه و اخلاق مدار در فرآیند یادگیری تبدیل کند.این مطالعه با استفاده از روش کیفی و رویکرد «تحلیل محتوای استقرایی» و «سنتز پژوهش ها» انجام شده است. در گام نخست، با بررسی اسناد بالادستی، سیاست نامه های بین المللی یونسکو در حوزه AI و مقالات معتبر منتشر شده در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۶، مولفه های کلیدی شایستگی های دیجیتال و هوش مصنوعی استخراج گردید. سپس، با بهره گیری از تکنیک «دلفی» و نظرخواهی از پانلی متشکل از ۱۰ تن از متخصصان حوزه تکنولوژی آموزشی، فلسفه تعلیم و تربیت و برنامه ریزی درسی، چارچوب اولیه اصلاح و بومی سازی شد.یافته ها: یافته های پژوهش منجر به طراحی چارچوبی مشتمل بر پنج بعد اصلی شایستگی شده است: ۱) سواد الگوریتمیک و فنی: درک مبانی هوش مصنوعی و توانایی کار با ابزارهای مولد؛ ۲) اخلاق AI و مسئولیت پذیری: شناخت چالش های سوگیری، حریم خصوصی و عدالت آموزشی؛ ۳) طراحی آموزشی انسان محور: تلفیق هوش مصنوعی با شیوه های تدریس مشارکتی به گونه ای که تعاملات عاطفی و اجتماعی معلم-شاگرد حفظ شود؛ ۴) تفکر انتقادی و تحلیل داده: توانایی ارزیابی خروجی های هوش مصنوعی برای جلوگیری از ساده سازی بیش از حد یادگیری؛ ۵) رهبری تحول دیجیتال: توانایی مدیریت گذار به سمت کلاس های درس هوشمند.نتیجه گیری: چارچوب پیشنهادی نشان می دهد که توسعه شایستگی هوش مصنوعی برای معلمان، فراتر از یادگیری کار با ابزارهاست؛ بلکه نیازمند بازتعریف نقش معلم در عصر دیجیتال است. این چارچوب تاکید می کند که تدریس مسئولانه با هوش مصنوعی زمانی محقق می شود که فناوری در خدمت تعمیق روابط انسانی و تقویت تفکر انتقادی فراگیران قرار گیرد. نتایج این پژوهش می تواند به عنوان نقشه راهی برای سیاست گذاران آموزش وپرورش، مراکز تربیت معلم و طراحان دوره های ضمن خدمت جهت توانمندسازی حرفه ای معلمان در مواجهه با تحولات فناورانه مورد استفاده قرار گیرد.