اثربخشی رویکرد یادگیری فعال مبتنی بر حل مسئله در ارتقای مهارت های تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان

در دهه های اخیر، تحولات شگرف در حوزه های علمی، فناوری و ارتباطی، ماهیت دانش و شیوه های کسب آن را به شدت دگرگون ساخته است. نظام های آموزشی سنتی که بر انتقال یک جانبه اطلاعات از معلم به دانش آموز و حافظه محوری تکیه داشتند، دیگر پاسخگوی نیازهای پیچیده و پویای قرن بیست و یکم نیستند. در عصر حاضر، مهارت هایی مانند تفکر انتقادی، حل خلاقانه مسئله، کار تیمی، ارتباط موثر و یادگیری مادام العمر، به عنوان شایستگی های بنیادین شهروندان در دنیای پرشتاب و دگرگون شونده شناخته می شوند. در همین راستا، رویکردهای نوین یاددهی-یادگیری، از جمله یادگیری فعال مبتنی بر حل مسئله، در کانون توجه پژوهشگران و دست اندرکاران نظام آموزشی جهان قرار گرفته است. رویکرد یادگیری فعال، دانش آموز را از جایگاه یک دریافت کننده منفعل اطلاعات به جایگاه یک سازنده فعال دانش ارتقا می دهد و با درگیر ساختن مستقیم او در فرایند یادگیری، زمینه پرورش مهارت های شناختی سطح بالا، از جمله تفکر انتقادی و خلاقیت را فراهم می آورد. در این مقاله مروری، با هدف بررسی عمیق و همه جانبه اثربخشی رویکرد یادگیری فعال مبتنی بر حل مسئله در ارتقای مهارت های تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان، ابتدا مبانی نظری دو مفهوم محوری یعنی یادگیری فعال و حل مسئله مورد کنکاش قرار می گیرد، سپس مفهوم تفکر انتقادی و خلاقیت و مولفه های آن ها تشریح می شود و در ادامه، شواهد پژوهشی در خصوص اثربخشی این رویکرد در سطوح مختلف تحصیلی مرور می گردد. در ادامه مقاله، سازوکارهای درونی که از طریق آن ها رویکرد یادگیری فعال مبتنی بر حل مسئله می تواند به پرورش این دو مهارت یاری رساند، تبیین می شود و چالش ها و موانع پیش روی اجرای اثربخش این رویکرد در کلاس های درس واقعی و راهکارهای عملیاتی برای غلبه بر آن ها ارائه می گردد. در پایان، با تکیه بر یافته های مرور حاضر، جمع بندی جامعی از نتایج به دست آمده ارائه شده و پیشنهادهای کاربردی و پژوهشی برای سیاست گذاران آموزشی، معلمان و پژوهشگران این حوزه مطرح می شود. یافته های مرور حاضر به طور کلی نشان می دهد که اگرچه اجرای اثربخش رویکرد یادگیری فعال مبتنی بر حل مسئله نیازمند بسترسازی مناسب، توانمندسازی معلمان و بازاندیشی در ساختارهای سنتی کلاس و برنامه درسی است، اما شواهد پژوهشی گسترده و رو به رشدی در سطح جهانی و داخلی، حاکی از اثرات معنادار، مثبت و پایدار این رویکرد بر پرورش مهارت های تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان در مقاطع مختلف تحصیلی است.