کوچک شدگی شهری و قطبی شدگی فضایی در یک کلان شهر در حال رشد: سنجش چندمعیاره افول کیفیت محیطی و نابرابری های تاب آوری در بافت تاریخی تبریز

پژوهش حاضر با هدف سنجش چندمعیاره افول کیفیت محیطی و نابرابری های تاب آوری در بافت تاریخی کلانشهر تبریز با تاکید بر رابطه این پدیده ها با الگوی قطبی شدگی فضایی انجام گرفته است. روش پژوهش از نوع آمیخته با رویکرد اکتشافی متوالی است که در بخش کیفی با استفاده از مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۲ نفر از ساکنان، کارشناسان و مدیران شهری، مولفه های کیفیت محیطی و تاب آوری شناسایی و در بخش کمی با پرسشنامه محقق ساخته از ۴۲۰ نفر از ساکنان ۷ محله بافت تاریخی و نیز تحلیل داده های ثانویه با استفاده از مدل های VIKOR و TOPSIS و سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تحلیل گردید. یافته ها نشان می دهد که کیفیت محیطی و تاب آوری در محلات بافت تاریخی به شدت نابرابر توزیع شده است؛ محلات مرکزی (مقصودیه با ۰.۶۸۰ و ششگلان با ۰.۶۲۰) در وضعیت نسبتا مطلوب و محلات حاشیه ای (گجیل با ۰.۳۱۰، سرخاب با ۰.۳۵۰ و نوبر با ۰.۳۸۰) در وضعیت نامطلوب قرار دارند. ضریب همبستگی ۰.۸۷ میان کیفیت محیطی و تاب آوری و همبستگی منفی قوی بین فاصله از هسته مرکزی و کیفیت محیطی (۰.۸۵-) و تاب آوری (۰.۷۹-) نشان دهنده رابطه مستقیم کیفیت محیطی و تاب آوری و نقش تعیین کننده الگوی تک قطبی در توزیع نابرابر این شاخص هاست. نتایج رگرسیون چندگانه نشان می دهد که شاخص های تاب آوری اجتماعی (احساس تعلق به محله با ضریب بتای ۰.۳۸۲ و تعاملات اجتماعی با ۰.۳۴۵) نقش تعیین کننده تری در ارتقای تاب آوری نسبت به شاخص های کالبدی (مقاومت ابنیه با ۰.۲۴۱) ایفا می کنند. نتایج پژوهش بر ضرورت بازآفرینی پایدار بافت تاریخی با رویکردی یکپارچه شامل مقاوم سازی کالبدی، تقویت سرمایه های اجتماعی و اصلاح ساختارهای نهادی-مدیریتی تاکید دارد.