بررسی تاثیر پیاده سازی حسابداری تعهدی بر شفافیت مالی و پاسخگویی در سازمان های دولتی

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر پیاده سازی حسابداری تعهدی بر شفافیت مالی و پاسخگویی در سازمان های دولتی با مطالعه ی موردی شهرداری تبریز انجام شده است. با توجه به اهمیت شفافیت مالی به عنوان یکی از مولفه های کلیدی حکمرانی مطلوب و نقش حسابداری تعهدی در ارائه تصویری واقع بینانه از وضعیت مالی سازمان ها، این پژوهش در صدد است تا تاثیر استقرار این نظام را بر شفافیت گزارش گری مالی و ارتقای پاسخگویی مورد سنجش قرار دهد. استانداردهای بین المللی حسابداری بخش عمومی (IPSAS) به صراحت بیان می دارند که استفاده از مبنای تعهدی، علاوه بر ترویج شفافیت و پاسخگویی بیشتر در امور مالی بخش دولتی، نظارت بر اثرات و پیامدهای اقتصادی بدهی ها و تعهدات دولت را نیز افزایش می دهد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های توصیفی-تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمی و کیفی) قرار دارد. جامعه آماری شامل مدیران و کارشناسان مالی شهرداری تبریز (حدود ۱۵۰ نفر) و صاحبنظران حوزه حسابداری بخش عمومی می باشد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران، ۱۲۰ نفر از مدیران و کارشناسان مالی و ۱۰ تا ۱۵ نفر از خبرگان برآورد شده است. ابزارهای گردآوری اطلاعات شامل پرسشنامه محقق ساخته، چک لیست بررسی اسناد مالی، راهنمای مصاحبه نیمه ساختاریافته و برگه های تحلیل تطبیقی با استانداردهای IPSAS می باشد. تحلیل داده ها با استفاده از روش های آمار توصیفی و استنباطی (آزمون t-test، تحلیل عاملی و مدل سازی معادلات ساختاری)، تحلیل محتوای کیفی و تحلیل شکاف (Gap Analysis) انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که پیاده سازی حسابداری تعهدی تاثیر مثبت و معناداری بر شفافیت مالی و پاسخگویی در شهرداری تبریز داشته است. نتایج پژوهش های بین المللی نشان می دهد که پیاده سازی حسابداری تعهدی در بخش عمومی، شفافیت مالی را به طور متوسط ۳۴ درصد افزایش داده است. حسابداری تعهدی با انعکاس دقیق دارایی ها، بدهی ها و تعهدات مالی، کیفیت گزارشگری مالی را ارتقا داده و امکان نظارت موثر نهادهای قانونی و شهروندان بر عملکرد مالی شهرداری را فراهم می سازد. با این حال، پیاده سازی این نظام با چالش های جدی از جمله ضعف سیستم های اطلاعاتی یکپارچه (با بار عاملی ۰.۸۷)، نبود استانداردهای بومی شده (با بار عاملی ۰.۸۲) و مقاومت در برابر تغییر مواجه است. همچنین، شکاف عمیقی میان رویه های جاری حسابداری در ایران و الزامات IPSAS در سه حوزه اصلی (ابهام در تعاریف و مبانی شناسایی رویدادهای مالی، تفاوت در رویکردهای اندازه گیری و گزارش گری، و ضعف زیرساخت های فناوری و نیروی انسانی) وجود دارد. نظام مالی و حسابداری شهرداری های ایران برای تحقق اهداف شفافیت مالی و پاسخگویی، ناگزیر از اتخاذ رویکردی گام به گام در پیاده سازی حسابداری تعهدی است. چارچوب پنج محوری پیشنهادی این پژوهش (شامل ارتقای زیرساخت های فنی، توانمندسازی نیروی انسانی، اصلاح قوانین مالی، ایجاد نظام پاسخگویی و نظارت، و تدوین برنامه های گذار تدریجی) می تواند الگویی عملیاتی برای ارتقای شفافیت مالی و پاسخگویی در شهرداری ها فراهم آورد. همگرایی با IPSAS می تواند تاثیر مثبت و معناداری بر ارتقای شفافیت گزارشگری مالی، بهبود حکمرانی خوب و افزایش پاسخگویی در نهادهای عمومی داشته باشد.