بازآفرینی یکپارچه و پایدار بافت تاریخی کلان شهر تبریز؛ تحلیل موانع نهادی، ناکارآمدی طرح ها و ارائه چارچوب راهبردی

پژوهش حاضر با هدف بازآفرینی یکپارچه و پایدار بافت تاریخی کلان شهر تبریز از طریق تحلیل موانع نهادی، ناکارآمدی طرح ها و ارائه چارچوب راهبردی انجام شده است. با وجود تصویب طرح ها و برنامه های متعدد، بافت تاریخی تبریز همچنان با فرسودگی کالبدی، افت کیفیت زندگی ساکنان و بحران هویت مواجه است و رویکردهای سنتی نه تنها نتوانسته اند به ریشه های مسائل بپردازند، بلکه در بسیاری موارد خود به عامل تشدیدکننده مشکلات بدل شده اند. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های کیفی با رویکرد تحلیل اسنادی، تحلیل محتوای کیفی و تحلیل سیستمی قرار دارد. گردآوری اطلاعات از طریق جستجوی نظام مند در اسناد فرادست، قوانین بالادستی، طرح های توسعه شهری، گزارش های ارزیابی و مطالعات پژوهشی معتبر انجام شده است. برای تحلیل داده ها از ترکیب روش های تحلیل محتوای کیفی، تحلیل سیستمی و مدل سازی مفهومی با بهره گیری از تکنیک کدگذاری باز، محوری و انتخابی استفاده گردیده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که پنج عامل اصلی در نارسایی نظام بازآفرینی بافت های تاریخی تبریز نقش اساسی دارند که به ترتیب عبارتند از: (۱) فقدان مدیریت یکپارچه، (۲) ناکارآمدی طرح ها و برنامه ها، (۳) نبود هماهنگی و مشارکت موثر، (۴) ضعف در ظرفیت سازی نهادی، و (۵) بی توجهی به رویکرد دانش محور. این پنج عامل در مجموع ۸۰.۴ درصد از واریانس کل ناکامی ها را تبیین می کنند و مدیریت یکپارچه به عنوان مهم ترین مانع، حدود ۸۰ درصد شامل اثرات عوامل استخراج شده می باشد. از میان ۴۹ شاخص موثر بر بازآفرینی حفاظت محور، ۲۱ شاخص به عنوان پیشران های حیاتی شناسایی شده اند. تحلیل سیستمی نشان می دهد که «فقدان مدیریت یکپارچه» و «ضعف در ظرفیت سازی نهادی» به عنوان موانع ریشه ای (علی) عمل می کنند و از میان شش سناریوی محتمل، تنها سناریوی سوم با رویکرد نوآوری اجتماعی و تاکید بر مشارکت های محلی تا حدودی توانسته به مطلوبیت دست یابد. نظام برنامه ریزی و مدیریت شهری تبریز برای احیای هویت تاریخی و فرهنگی و تحقق توسعه پایدار، ناگزیر از اتخاذ رویکردی گام به گام در پیاده سازی چارچوب راهبردی بازآفرینی یکپارچه و پایدار است. چارچوب پنج مولفه ای و چهارمرحله ای پیشنهادی این پژوهش (شامل مولفه های مدیریت یکپارچه، ظرفیت سازی نهادی، مشارکت ذی نفعان، رویکرد دانش محور و برنامه ریزی راهبردی، و مراحل شناسایی و آسیب شناسی، طراحی و برنامه ریزی، اجرا و ظرفیت سازی، و پایش و بهبود مستمر) می تواند الگویی عملیاتی برای بازآفرینی بافت تاریخی تبریز فراهم آورد. بسیاری از مشکلات و چالش های بافت تاریخی تبریز در افق ده ساله قابل حل است، مشروط بر آنکه رویکردهای نوآورانه و مشارکتی در دستور کار قرار گیرند.کلیدواژه ها: بازآفرینی یکپارچه، بافت تاریخی تبریز، موانع نهادی، مدیریت یکپارچه، چارچوب راهبردی