بررسی مخاطرات زمین شناسی ناشی از گسترش شهرنشینی در مناطق کوهستانی

گسترش شتابان شهرنشینی در مناطق کوهستانی، به دلیل محدودیت های طبیعی، پیچیدگی های زمین شناختی و حساسیت بالای دامنه ها، می تواند زمینه ساز افزایش انواع مخاطرات طبیعی و تشدید آسیب پذیری سکونتگاه های انسانی شود. هدف این پژوهش، بررسی مخاطرات زمین شناسی ناشی از گسترش شهرنشینی در مناطق کوهستانی و تبیین مهم ترین عوامل موثر بر افزایش ریسک در این نواحی است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و بر پایه مطالعات اسنادی و کتابخانه ای انجام شده و ضمن بررسی ویژگی های زمین شناسی، ژئومورفولوژیکی و محیطی مناطق کوهستانی، پیامدهای توسعه کالبدی شهرها بر پایداری دامنه ها و ایمنی سکونتگاه ها را تحلیل می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که توسعه نامتناسب شهری، ساخت وساز در دامنه های ناپایدار، تغییر کاربری اراضی، احداث جاده ها و راه های دسترسی بدون ملاحظات زمین شناسی، برداشت مصالح، تغییر الگوی زهکشی و حذف پوشش گیاهی از مهم ترین عوامل انسانی موثر بر تشدید مخاطرات زمین شناسی محسوب می شوند. در این میان، زمین لغزش، ریزش سنگ، سقوط قطعات سنگی، فرسایش شدید، جریان های واریزه ای، ناپایداری دامنه ها و در برخی مناطق، مخاطرات ناشی از گسل ها و لرزه خیزی، مهم ترین تهدیدهای مرتبط با توسعه شهری در نواحی کوهستانی به شمار می روند. نتایج همچنین بیانگر آن است که افزایش تراکم ساختمانی و گسترش شهر به سمت شیب های تند، بدون انجام مطالعات ژئوتکنیکی و پهنه بندی دقیق مخاطرات، می تواند هزینه های اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی ناشی از حوادث طبیعی را افزایش دهد. ازاین رو، مدیریت ریسک در این مناطق نیازمند تلفیق اطلاعات زمین شناسی، ژئومورفولوژی، هیدرولوژی و کاربری اراضی در فرایند برنامه ریزی شهری است. همچنین استفاده از سامانه های اطلاعات جغرافیایی، سنجش ازدور، مدل سازی مکانی و نقشه های پهنه بندی خطر می تواند به شناسایی نواحی پرخطر و هدایت توسعه شهری به سمت پهنه های ایمن تر کمک کند. بر اساس نتایج، توجه به ظرفیت تحمل محیط، اعمال ضوابط ساخت وساز متناسب با شرایط زمین شناختی، کنترل توسعه در دامنه های حساس و تقویت نظام پایش و هشدار، از الزامات اساسی توسعه پایدار شهرهای کوهستانی محسوب می شود. بنابراین، کاهش مخاطرات زمین شناسی در مناطق کوهستانی مستلزم گذار از رویکرد توسعه محور صرف به رویکرد توسعه مبتنی بر ارزیابی خطر و تاب آوری شهری است.کلیدواژه ها: مخاطرات زمین شناسی، شهرنشینی، مناطق کوهستانی، زمین لغزش، ناپایداری دامنه، ریزش سنگ، توسعه شهری، پهنه بندی خطر، تاب آوری شهری، توسعه پایدار.