ارزیابی آسیب پذیری محلات شهری در برابر موج های گرما و ارائه راهبردهای سازگاری اقلیمی

گرمایش جهانی و شتاب گرفتن تغییرات اقلیمی در دهه های اخیر، شهرها را به مهم ترین کانون های بروز مخاطرات اقلیمی تبدیل کرده است. در میان مخاطرات اقلیمی، موج های گرما به دلیل فراوانی روزافزون، گستره ی مکانی وسیع و پیامدهای مستقیم بر سلامت عمومی، به عنوان یکی از مخرب ترین و خاموش ترین بحران های محیطی قرن حاضر شناخته می شوند. افزایش شدت، تداوم و تکرار موج های گرمایی در دهه های اخیر، به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، نه تنها کیفیت زندگی شهروندان را تنزل داده، بلکه زیرساخت های شهری، مصرف انرژی، منابع آب و سلامت گروه های حساس جمعیتی را به طور جدی تحت فشار قرار داده است.پدید ه ی جزیره حرارتی شهری، به عنوان یکی از پیامدهای شهرنشینی شتابان، آسایش حرارتی ساکنان را در محلات شهری به طور ناهمگون تحت تاثیر قرار می دهد؛ به گونه ای که شدت گرما در محلات مختلف یک شهر واحد، به دلیل تفاوت در تراکم ساختمانی، پوشش گیاهی، جنس مصالح، عرض معابر و وضعیت اجتماعی-اقتصادی ساکنان، تفاوت معناداری دارد. این ناهمگونی فضایی، ضرورت ارزیابی آسیب پذیری در مقیاس محله را بیش از پیش آشکار می سازد؛ زیرا برنامه ریزی صرفا در مقیاس کلان شهری، توان شناسایی پهنه های بحرانی و جمعیت های در معرض خطر را ندارد.اگرچه پژوهش های متعددی به بررسی پدیده ی گرمای شهری پرداخته اند، اما خلا پژوهشی در زمینه ی ارزیابی یکپارچه و چندبعدی آسیب پذیری محلات شهری بر مبنای تلفیق مولفه های محیطی، کالبدی و اجتماعی-اقتصادی، و نیز ارائه ی راهبردهای سازگاری اقلیمی در سطح محله، همچنان به چشم می خورد. پژوهش حاضر با هدف پر کردن همین شکاف علمی، به ارزیابی آسیب پذیری محلات شهری در برابر موج های گرما و تدوین راهبردهای سازگاری اقلیمی پرداخته است.پژوهش حاضر نشان داد که ارزیابی آسیب پذیری محلات شهری در برابر موج های گرما، با رویکردی یکپارچه و مبتنی بر تلفیق شاخص های محیطی، کالبدی و اجتماعی-اقتصادی، امکان پذیر و برای سیاست گذاری شهری ضروری است. محلات فرسوده، متراکم و کم برخوردار، بحرانی ترین پهنه ها در برابر امواج گرمایی هستند و اولویت اقدامات سازگاری اقلیمی باید معطوف به همین پهنه ها باشد. گذار از مدیریت واکنشی بحران به برنامه ریزی پیش دستانه ی سازگاری اقلیمی در مقیاس محله، مسیر اصلی ارتقای تاب آوری شهری در برابر گرمایش جهانی است. در این مسیر، همکاری میان کنشگران شهری، مشارکت شهروندان و پشتیبانی نهادی، سه رکن حیاتی موفقیت به شمار می آیند.این پژوهش می تواند الگویی تحلیلی-عملیاتی برای سایر شهرهای ایران و منطقه ی خاورمیانه در زمینه ی ارزیابی آسیب پذیری اقلیمی و برنامه ریزی سازگاری در سطح محله فراهم آورد.