بررسی الگوی شایستگی هوش مصنوعی معلمان مبتنی بر چارچوب یونسکو

گسترش شتابان هوش مصنوعی، به ویژه هوش مصنوعی مولد، چشم انداز آموزش و نقش حرفه ای معلمان را دگرگون ساخته است. در این شرایط، برخورداری معلمان از توانایی کار با ابزارهای هوشمند به تنهایی کافی نیست؛ بلکه آنان باید بتوانند این فناوری ها را به صورت آگاهانه، اخلاقی، انتقادی و متناسب با نیازهای انسانی فراگیران در فرایند یاددهی–یادگیری به کار گیرند. پژوهش حاضر با هدف طراحی و تبیین الگوی شایستگی هوش مصنوعی معلمان با تکیه بر چارچوب شایستگی هوش مصنوعی یونسکو (AI CFT) و با رویکردی انسان محور انجام شده است. روش پژوهش از نوع کیفی، کاربردی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و مفهومی است. در این مطالعه، مولفه های اصلی چارچوب یونسکو، ادبیات مربوط به سواد هوش مصنوعی، صلاحیت های حرفه ای معلمی، اخلاق فناوری و آموزش انسان محور تحلیل و تلفیق شدند.یافته های مفهومی پژوهش نشان می دهد که شایستگی هوش مصنوعی معلمان را می توان در شش بعد به هم پیوسته سازمان دهی کرد: سواد و فهم بنیادین هوش مصنوعی، طراحی آموزشی و یادگیری شخصی سازی شده، کاربست مسئولانه ابزارهای هوش مصنوعی، اخلاق، عدالت و حفاظت از داده ها، تفکر انتقادی و ارزیابی گری خروجی های هوش مصنوعی، و توسعه حرفه ای و یادگیری مادام العمر. در این الگو، معلم نه مصرف کننده منفعل فناوری، بلکه تصمیم گیرنده ای حرفه ای، تسهیل گر یادگیری، حافظ کرامت انسانی و ناظر اخلاقی بر کاربرد هوش مصنوعی تلقی می شود. همچنین، الگو بر ضرورت توجه به زمینه فرهنگی، تفاوت های فردی فراگیران، کاهش سوگیری الگوریتمی، شفافیت در استفاده از ابزارهای هوشمند و حفظ نقش تعامل انسانی در کلاس درس تاکید دارد.بر اساس نتایج، ادغام هوش مصنوعی در آموزش زمانی اثربخش و پایدار خواهد بود که برنامه های توانمندسازی معلمان، فراتر از آموزش مهارت های فنی، بر رشد قضاوت حرفه ای، مسئولیت پذیری اجتماعی، سواد داده، توانایی طراحی فعالیت های یادگیری فعال و مراقبت از سلامت روانی و هویتی دانش آموزان تمرکز کنند. الگوی پیشنهادی می تواند مبنایی برای طراحی برنامه های آموزش ضمن خدمت معلمان، بازنگری برنامه های تربیت معلم، تدوین استانداردهای حرفه ای و سیاست گذاری در حوزه تحول دیجیتال آموزش باشد. در نهایت، رویکرد انسان محور پیشنهاد می کند که هوش مصنوعی باید در خدمت ارتقای کیفیت یادگیری، تقویت عاملیت معلم و دانش آموز، گسترش عدالت آموزشی و حفظ ارزش های انسانی قرار گیرد، نه جایگزینی روابط انسانی در فرایند تعلیم و تربیت.