واکاوی سناریوی «شهر ۱۵ دقیقه ای» در تقابل با گسترش خودروهای خودران؛ از کاهش تردد تا بازآرایی کاربری زمین

پژوهش حاضر با هدف واکاوی سناریوی «شهر ۱۵ دقیقه ای» در تقابل با گسترش خودروهای خودران، با محوریت سه حوزه کاهش تردد، بازآرایی کاربری زمین و پیامدهای سیاست گذاری در نظام برنامه ریزی شهری ایران انجام شده است. با توجه به رشد شتابان فناوری خودروهای خودران در سطح جهانی و هم زمان استقبال از رویکرد شهر ۱۵ دقیقه ای به عنوان الگویی برای کاهش وابستگی به خودروی شخصی، این پژوهش در صدد است تا با تحلیل نظام مند پژوهش های انجام شده، نقاط تقابل و هم افزایی این دو پاردایم را شناسایی و چارچوبی مفهومی برای مدیریت تعامل آن ها در شهرهای ایران ارائه دهد. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی-توسعه ای و از نظر ماهیت و روش اجرا، در زمره پژوهش های کیفی با رویکرد آینده پژوهی و تحلیل سناریو قرار دارد. گردآوری اطلاعات از طریق جستجوی نظام مند در پایگاه های داده های علمی معتبر داخلی (نورمگز، مگیران، علم نت، سیویلیکا) و نیز اسناد فرادستی نظام برنامه ریزی شهری ایران انجام شده است. برای تحلیل داده ها از ترکیب روش های فراترکیب، تحلیل محتوای کیفی و تحلیل سناریو استفاده گردیده و با بهره گیری از تکنیک کدگذاری باز، محوری و انتخابی، مضامین اصلی استخراج و سناریوهای محتمل تدوین شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که بین الگوی شهر ۱۵ دقیقه ای و گسترش خودروهای خودران، تقابل های ساختاری و مفهومی معناداری در سطوح هدف گذاری (کاهش در مقابل تسهیل استفاده از خودرو)، الگوی سفر (سفرهای کوتاه پیاده در مقابل سفرهای موتوری بلند)، کاربری زمین (توسعه فشرده در مقابل پراکنده روی) و زیرساخت (زیرساخت های پیاده مداری در مقابل زیرساخت های دیجیتال) وجود دارد. خودروهای خودران، به ویژه در سناریوی مالکیت شخصی، پتانسیل افزایش مسافت و تعداد سفرهای درون شهری را دارند و با افزایش دسترسی به حومه ها، به تشدید پراکنده روی شهری و تغییر الگوی کاربری زمین به نفع توسعه کم تراکم منجر می شوند. با این حال، خودروهای خودران اشتراکی و برقی می توانند با کاهش نیاز به پارکینگ، آزادسازی زمین های شهری و یکپارچه سازی با حمل ونقل عمومی، به تحقق اهداف شهر ۱۵ دقیقه ای کمک کنند. موانع نهادی، زیرساختی، مالی و فرهنگی به عنوان مهم ترین چالش های پیش روی تحقق هم زمان این دو رویکرد در شهرهای ایران شناسایی شدند. نظام برنامه ریزی شهری ایران برای مواجهه با تحولات آینده حمل ونقل و کاربری زمین، ناگزیر از تدوین راهبردهای کلان در چهار حوزه سیاست گذاری حمل ونقل، برنامه ریزی کاربری زمین، توسعه زیرساخت های هوشمند و توانمندسازی نهادی است. سناریوی مطلوب، هم افزایی هدفمند از طریق اولویت دهی به خودروهای خودران اشتراکی و برقی، یکپارچه سازی آن ها با حمل ونقل عمومی و اختصاص زمین های آزادشده از پارکینگ ها به فضاهای عمومی و پیاده روهاست. سه سناریوی تقابل حداکثری (بدبینانه)، هم افزایی هدفمند (خوش بینانه) و وضعیت میانی (محتمل ترین) برای آینده تعامل این دو رویکرد در شهرهای ایران تدوین شده است.