تبیین مولفه های موثر بر شکل گیری حس مکان در فضاهای شهری تاریخی با تاکید بر ادراک چندحسی کاربران؛ نمونه موردی: بافت تاریخی شهر تبریز

پژوهش حاضر با هدف تبیین مولفه های موثر بر شکل گیری حس مکان در فضاهای شهری تاریخی، با تاکید بر ادراک چندحسی کاربران در بافت تاریخی شهر تبریز انجام شد. پژوهش از نظر هدف کاربردی، از حیث ماهیت توصیفی–تحلیلی و از نظر راهبرد، آمیخته اکتشافی متوالی بود. در بخش کیفی، شاخص های کالبدی، ادراکی–معنایی، اجتماعی، عملکردی و حسی از طریق تحلیل محتوای مطالعات و مصاحبه با متخصصان استخراج شد. در بخش کمی، داده ها با استفاده از پرسش نامه پنج درجه ای لیکرت و نمونه گیری طبقه ای–سهمیه ای از ۳۸۴ نفر شامل ساکنان، کسبه، مراجعه کنندگان و گردشگران محدوده تاریخی تبریز گردآوری شد. پایایی ابزار با آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی و روایی آن با تحلیل عاملی تاییدی ارزیابی گردید. برای تحلیل داده ها از آمار توصیفی، تحلیل عاملی، آزمون تحلیل واریانس، بوت استرپ و مدل سازی معادلات ساختاری استفاده شد. شاخص های برازش شامل χ²/df=۲.۳۴، RMSEA=۰.۰۵۹ و CFI=۰.۹۲۷، مطلوب بودن مدل را تایید کردند. یافته ها نشان داد مولفه ادراکی–معنایی با ضریب β=۰.۴۳ بیشترین اثر مستقیم را بر حس مکان دارد. پس از آن، ادراک شنوایی با β=۰.۳۱، بویایی و کالبدی هرکدام با β=۰.۲۸، بینایی با β=۰.۲۴، اجتماعی با β=۰.۲۲، لامسه با β=۰.۱۹، عملکردی با β=۰.۱۷ و ادراک حرارتی با β=۰.۱۴ قرار گرفتند. ادراک چندحسی در مجموع با ضریب β=۰.۳۸ اثر مثبت و معناداری بر حس مکان داشت. همچنین، مولفه ادراکی–معنایی با اثر غیرمستقیم β=۰.۲۴، نقش میانجی جزئی میان تجربه چندحسی و حس مکان ایفا کرد. مدل نهایی توانست ۶۹ درصد از تغییرات حس مکان را تبیین کند. نتایج بیانگر آن است که حفاظت صرف کالبدی برای پایداری حس مکان کافی نیست و بازآفرینی بافت تاریخی تبریز باید حفاظت از صداها، بوها، مصالح، خاطرات، فعالیت های روزمره و روابط اجتماعی را نیز دربر گیرد. بر این اساس، کنترل محرک های مزاحم، حفظ نشانه های حسی بومی، تقویت حرکت پیاده، ایجاد فضاهای مکث، بهبود آسایش حرارتی و استمرار فعالیت های فرهنگی و اقتصادی، مهم ترین راهبردهای ارتقای حس مکان شناخته شدند.