مطالعه تطبیقی تاثیر کیفیت نور روز در بازشوهای سنتی و مدرن بر شکل گیری حس مکان در خانه های تاریخی و معاصر (نمونه موردی: خانه های قاجاری و معاصر شهر تبریز)

پژوهش حاضر با هدف مطالعه تطبیقی تاثیر کیفیت نور روز در بازشوهای سنتی و مدرن بر شکل گیری حس مکان در خانه های تاریخی و معاصر شهر تبریز انجام شده است.این پژوهش از نظر هدف کاربردی-توسعه ای و از حیث ماهیت، توصیفی-تحلیلی با رویکردی آمیخته (کمی-کیفی) از نوع تطبیقی-میدانی است. نمونه های مورد شامل ۳ خانه قاجاری (بهنام، قدکی و گنجه ای زاده) و ۳ خانه معاصر در شهر تبریز می باشد که با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شده اند. داده های کمی از طریق اندازه گیری شدت روشنایی با دستگاه لوکس متر در زمان های مختلف روز و فصول مختلف سال، و داده های کیفی از طریق مشاهده، مصاحبه و پرسشنامه از ساکنان خانه های منتخب جمع آوری گردیده است. تحلیل داده ها با استفاده از آزمون t مستقل، تحلیل واریانس چندمتغیره (MANOVA)، تحلیل رگرسیون چندگانه و مدل سازی معادلات ساختاری در نرم افزارهای SPSS و SmartPLS انجام شده است. نتایج نشان داد که میانگین حس مکان در خانه های قاجاری (۴.۲ از ۵) به طور معناداری بالاتر از خانه های معاصر (۲.۸ از ۵) است t=۸.۴۶، p<۰.۰۰۱. بیشترین تفاوت در مولفه های «خاطره انگیزی» (۴.۴ در مقابل ۲.۶) و «آرامش روانی» (۴.۳ در مقابل ۲.۹) مشاهده شده است. ویژگی های کیفی نور در بازشوهای سنتی، از جمله تنوع شدت روشنایی (ضریب تغییرات ۰.۴۲ در مقابل ۰.۱۸)، وجود سایه روشن (۷۸٪ در مقابل ۲۴٪)، تغییرات زمانی-فصلی (۸۲٪ در مقابل ۳۶٪) و رنگ گرم نور (۷۴٪ در مقابل ۳۲٪)، به طور قابل توجهی غنی تر از بازشوهای مدرن است. متغیرهای کیفیت نور در مجموع ۵۴.۶ درصد از واریانس حس مکان را در خانه های قاجاری تبیین می کنند، در حالی که این میزان در خانه های معاصر تنها ۲۸.۴ درصد است. ایوان ها به عنوان عناصر واسط، نقش مهمی در تعدیل و کنترل نور روز در فضاهای داخلی خانه های سنتی تبریز ایفا می کنند و باعث کاهش ۳۰ تا ۶۰ درصدی نور در تابستان می شوند. مدل نهایی پژوهش با ضریب مسیر ۰.۵۸ (t=۷.۱۲)، تاثیر مستقیم و معنادار نوع معماری بر حس مکان و با ضریب مسیر ۰.۵۲ (t=۶.۴۴)، تاثیر کیفیت نور بر حس مکان را تایید می کند. : کیفیت نور روز در بازشوهای سنتی در مقایسه با بازشوهای مدرن، به طور معناداری بر غنای حس مکان می افزاید. الگوی طراحی نورگیری در خانه های قاجاری تبریز مبتنی بر اصولی همچون جهت گیری مناسب نسبت به خورشید، تناسبات دقیق بازشوها (نسبت بازشو به دیوار در جبهه جنوبی بین ۳۵ تا ۵۰ درصد) و استفاده از عناصر واسط (هشتی، ایوان و حیاط مرکزی) است که امکان بهره گیری بهینه از نور روز را در فصول مختلف سال فراهم می آورد. به کارگیری این اصول در طراحی بازشوهای خانه های معاصر می تواند به ارتقای حس مکان و کیفیت فضایی مسکن امروزی بیانجامد.