واکاوی پیوندهای هوش مصنوعی و فرهنگ قرآنی

پژوهش پیش رو با هدف واکاوی چگونگی پیوند خوردن دو حیطه ی به ظاهر ناهمگون یعنی فناوری نوپدید هوش مصنوعی و میراث گرانسنگ فرهنگ قرآنی سامان یافته است. آنچه این نوشتار را از پژوهش های مشابه متمایز می سازد، نگاه همزمان به «فرصت ها» و «تهدیدهای» این هم نشینی است. از آنجا که هوش مصنوعی با شتابی روزافزون در تمام لایه های زندگی انسان نفوذ کرده، ضرورت دارد جامعه دینی با آگاهی و بر پایه منابع اسلامی، نحوه مواجهه با این پدیده را نقشه برداری کند. این تحقیق در پی آن است که فهرستی نظام مند از چالش های قرآنی و ظرفیت های هوش مصنوعی تهیه نموده و مسیر پژوهش های آتی را هموار سازد. روش پژوهش بنیادی و از نوع توصیفی‑تحلیلی است و داده ها از راه مراجعه به منابع کتابخانه ای و پایگاه های علمی معتبر گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که مهم ترین چالش ها عبارتند از: استیلای فناورانه، تهاجم به ارزش های فرهنگی، کاهندگی قدرت تحلیل انتقادی، نقض حریم خصوصی، بحران های اخلاقی نوپدید و به حاشیه رانده شدن هویت اصیل انسانی. در سوی مقابل، مهم ترین فرصت ها از این قرار است: دگرگونی در نظام آموزش هدفمند، افزایش کارآمدی حکمرانی، بسترسازی برای تمدن سازی نوین اسلامی، عمق بخشی به پژوهش های دینی، صیانت از زبان و ادبیات بومی، و گسترش محتوای دیجیتال با هویت محلی. در پایان نیز محورهایی مانند تدوین فقه فناوری های نو، بررسی ابعاد حقوقی و سیاستی، و ضرورت همکاری کشورهای اسلامی برای پژوهش های مشترک پیشنهاد شده است. برآیند نهایی آنکه هوش مصنوعی اگر در جایگاه ابزاری توانمند برای تحلیل متون دینی و دریافت ژرف تر از قرآن و حدیث به کار گرفته شود، می تواند طلایی ترین فرصت را در اختیار اندیشمندان مسلمان قرار دهد.