مدخلی بر ادب واژگانی قرآن

قرآن کریم به عنوان معجزه جاودان خداوند، در ابعاد معرفتی، غیبی و ادبی، جلوه های گوناگونی از اعجاز را در خود نهفته دارد. در میان این ابعاد، اعجاز ادبی همراه با اوج فصاحت و بلاغت، شاخص ترین وجه تمایز قرآن به شمار می رود. هدف از مطالعه حاضر، ارائه مدخلی جامع بر ادب واژگانی در کلام الهی و تبیین مصادیق، مبانی و آداب سخن گفتار از دیدگاه قرآن و روایات اهل بیت (ع) است. این پژوهش از نظر هدف، بنیادین-کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد کتابخانه ای است. در این فرایند، با بررسی و تحلیل متون قرآنی، روایات معتبر، نهج البلاغه و آثار پژوهشگران حوزه و دانشگاه، مبانی ادب واژگانی قرآن استخراج و تبیین شده است. همچنین برای رفع ابهام در معنای واژگان، از روش واژه شناسی و پیگیری تطور معنایی بهره گرفته شده و شبهات مرتبط با ادب در کلام الهی با استدلال و نقد پاسخ داده شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد: نخست، کلام در نظام هدایت قرآنی از جایگاهی بنیادین برخوردار است و نعمت بیان بلافاصله پس از نعمت آفرینش در سوره الرحمن ذکر شده است؛ دوم، کلام الهی نفوذ سحرگونه ای بر اعماق جان انسان ها دارد و اهل بیت (ع) به عنوان قله سخنوری، مصادیق زنده این ادب را در کلام خود تجلی داده اند؛ سوم، اصل «هر چه اهمیت امری بیشتر باشد، آفات آن نیز بیشتر است» در کلام نیز جاری است و رعایت آداب واژگانی، راهکار ضروری پیشگیری از تبدیل شدن کلام به آفت و از بین برنده نعمت هاست. و همچنین، کلام الهی الگویی جامع و بی نقص از آداب واژگانی ارائه می دهد که در آن هیچ کلمه ای زائد نیست، هیچ مفهومی بی جای خود قرار نگرفته و هیچ آفتی در آن وجود ندارد. ادب واژگانی قرآنی، هم زمان بعد زیبایی شناختی و عملی-عاقبت اندیشی را در بر می گیرد و الگویی زنده و همیشگی برای تمامی گویندگان و نویسندگان در تمام اعصار و قرون است.

کلیدواژه ها:

ادب واژگانی ، کلام الهی ، فصاحت و بلاغت ، آداب سخن گفتار ، قرآن کریم ، نهج البلاغه ، آفات کلام