نقش پیاده مداری و طراحی خیابان های کامل (Complete Streets) در ارتقای سلامت شهری و کاهش وابستگی به خودرو: رویکردی تطبیقی برای کلان شهرهای ایران

طی هفت دهه اخیر، شهرسازی مدرن در بسیاری از کلان شهرهای جهان، از جمله کلان شهرهای ایران، بر پایه اولویت بخشی نظام مند به جریان حرکت سواره شکل گرفته است؛ رویکردی که به تدریج به حاشیه رانی عابر پیاده، کاهش کیفیت زندگی خیابانی و افزایش وابستگی ساختاری شهروندان به خودروی شخصی انجامیده است. در پاسخ به این چالش، جنبش «خیابان های کامل» (Complete Streets) در دهه های اخیر، به عنوان چارچوبی برای بازطراحی خیابان شهری با در نظر گرفتن هم زمان نیازهای همه کاربران (عابر پیاده، دوچرخه سوار، کاربر حمل ونقل عمومی و خودرو)، در ادبیات و رویه برنامه ریزی شهری جهانی جایگاه ویژه ای یافته است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی به کارگیری اصول پیاده مداری و خیابان کامل برای کاهش وابستگی به خودرو و ارتقای سلامت شهری در بستر کلان شهرهای ایران است. این مقاله با هدف تبیین رابطه میان طراحی محیط ساخته شده و رفتار سفر شهروندان، و ارائه چارچوبی راهنما برای بازطراحی خیابان های شهری ایران انجام شده است. مبانی نظری پژوهش بر پایه نظریه کلاسیک خیابان به مثابه فضای اجتماعی، ادبیات پنج بعد محیط ساخته شده موثر بر رفتار سفر، و شواهد تجربی داخلی و بین المللی درباره پیاده مداری بنا شده است. روش تحقیق مورد استفاده، رویکرد مروری-تطبیقی برای تحلیل و تلفیق شواهد نظری و تجربی موجود در ادبیات داخلی و بین المللی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که میان کیفیت طراحی محیط پیاده و الگوی واقعی سفر شهروندان، رابطه ای قوی و مستند وجود دارد، و مطالعات موردی داخلی نیز این رابطه را در بستر شهرهای ایران تایید می کنند؛ با این حال، رویه فعلی طراحی و بازطراحی خیابان های شهری ایران، همچنان عمدتا بر پایه اولویت جریان سواره استوار است. مقاله در پایان چارچوبی عملیاتی برای بازطراحی تدریجی خیابان های کلان شهرهای ایران بر پایه اصول خیابان کامل پیشنهاد می دهد.

کلیدواژه ها:

کمربند سبز پیراشهری ، کیفیت هوا ، زیرساخت سبز ، جنگل شهری ، خدمات اکوسیستمی.