بررسی توصیفی-تحلیلی محتوای کتاب معارف اسلامی و میزان انطباق آن با نیازهای عاطفی-تربیتی

پژوهش حاضر با هدف بررسی توصیفی-تحلیلی محتوای کتاب های درسی معارف اسلامی (دین و زندگی) دوره متوسطه و میزان انطباق آن با نیازهای عاطفی-تربیتی دانش آموزان انجام شده است. رویکرد این پژوهش کیفی و از نوع تحلیل اسنادی و مرور نظام مند منابع معتبر است. یافته ها نشان می دهد که محتوای کتاب های دین و زندگی دوره متوسطه از نظر انطباق با نیازهای عاطفی-تربیتی دانش آموزان با توزیع نامتوازنی مواجه است. تحلیل های محتوایی نشان می دهد که کتاب دین و زندگی سوم متوسطه با ۳۸۷ فراوانی بیشتر از کتب دیگر به نیازهای اجتماعی و عاطفی پرداخته است، اما به طور کلی تمام کتب از نظر پرداختن به نیازهای اجتماعی و عاطفی در سطح پایینی بودند. همچنین بیشترین فراوانی در مولفه های محور شناخت و معرفت با ۴۲۵ مورد و کمترین توجه مربوط به مولفه های محور گرایش ها و تمایلات با ۸۷ مورد بوده است. از سوی دیگر، بررسی میزان پاسخگویی کتاب دین و زندگی سال دوم متوسطه به نیازهای روانی دانش آموزان نشان داد که این کتاب در مورد سه نیاز روانی یعنی عزت نفس، تعلق به گروه و استقلال در حد مطلوب، ولی در مورد سه نیاز روانی بعدی یعنی محبت، ابراز وجود و امنیت و هدف و نظم جویی در حد مطلوب نیست. این عدم توازن در توجه به ابعاد عاطفی-تربیتی می تواند موجب شکاف میان نیازهای عاطفی دانش آموزان و محتوای آموزشی شود و پیامدهای تربیتی نامطلوبی مانند کاهش انگیزه دینی، شکل گیری هویت دینی سطحی و دوگانگی میان باور و عمل را به همراه داشته باشد. بر این اساس، بازنگری در محتوای کتاب های درسی معارف اسلامی با تاکید بر توازن میان ابعاد شناختی، عاطفی و رفتاری و پاسخگویی به نیازهای عاطفی-تربیتی دانش آموزان، ضرورتی اجتناب ناپذیر در نظام آموزش و پرورش به شمار می رود.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب معارف اسلامی ، نیازهای عاطفی-تربیتی ، دوره متوسطه ، تربیت دینی.