همسویی طریقت و شریعت برای رسیدن به سلوک نفسانی در آراء نجم الدین رازی

نجم الدین‎ ‎رازی،‎ ‎مشهور‎ ‎به‎ ‎دایه،‎ ‎از‎ ‎عارفان‎ ‎برجسته‎ ‎سده‎ ‎هفتم‎ ‎هجری‎ ‎و‎ ‎از‎ ‎چهره های‎ ‎مهم‎ ‎سنت‎ ‎کبرویه‎ ‎است‎. ‎مرصادالعباد‎ ‎من‎ ‎المبدا‎ ‎الی‎ ‎المعاد‎ ‎مهم ترین‎ ‎اثر‎ ‎او‎ ‎و‎ ‎از‎ ‎جامع ترین‎ ‎متون‎ ‎فارسی‎ ‎در‎ ‎باب‎ ‎سیر‎ ‎و‎ ‎سلوک،‎ ‎تربیت‎ ‎نفس،‎ ‎آداب‎ ‎طریقت‎ ‎و‎ ‎نسبت‎ ‎ظاهر‎ ‎و‎ ‎باطن‎ ‎دین‎ ‎است‎. ‎مسئله‎ ‎این‎ ‎پژوهش،‎ ‎تبیین‎ ‎چگونگی‎ ‎همسویی‎ ‎شریعت‎ ‎و‎ ‎طریقت‎ ‎در‎ ‎اندیشه‎ ‎رازی‎ ‎و‎ ‎بررسی‎ ‎نقش‎ ‎این‎ ‎همسویی‎ ‎در‎ ‎تحقق‎ ‎سلوک‎ ‎نفسانی‎ ‎است‎. ‎پرسش‎ ‎اصلی‎ ‎آن‎ ‎است‎ ‎که‎ ‎آیا‎ ‎شریعت‎ ‎و‎ ‎طریقت‎ ‎در‎ ‎اندیشه‎ ‎رازی‎ ‎دو‎ ‎قلمرو‎ ‎مستقل اند‎ ‎یا‎ ‎دو‎ ‎سطح‎ ‎از‎ ‎یک‎ ‎فرایند‎ ‎واحد‎ ‎تربیتی؟روش‎ ‎پژوهش‎ ‎توصیفی‎ ‎‎ ‎تحلیلی‎ ‎و‎ ‎مبتنی‎ ‎بر‎ ‎مطالعه‎ ‎کتابخانه ای‎ ‎است‎ ‎و‎ ‎متن‎ ‎مرصادالعباد‎ ‎به عنوان‎ ‎منبع‎ ‎اصلی،‎ ‎در‎ ‎کنار‎ ‎رساله‎ ‎قشیریه،‎ ‎کشف المحجوب‎ ‎و‎ ‎پژوهش های‎ ‎تاریخ‎ ‎تصوف‎ ‎بررسی‎ ‎شده‎ ‎است‎. ‎یافته ها‎ ‎نشان‎ ‎می دهد‎ ‎که‎ ‎رازی‎ ‎شریعت‎ ‎را‎ ‎صورت‎ ‎و‎ ‎معیار‎ ‎دین‎ ‎و‎ ‎طریقت‎ ‎را‎ ‎باطن‎ ‎و‎ ‎فرایند‎ ‎درونی‎ ‎آن‎ ‎می داند‎. ‎شریعت‎ ‎از‎ ‎طریق‎ ‎عبادات‎ ‎و‎ ‎احکام،‎ ‎نظم‎ ‎عملی‎ ‎ایجاد‎ ‎می کند‎ ‎و‎ ‎طریقت‎ ‎همان‎ ‎اعمال‎ ‎را‎ ‎به‎ ‎مجاهده،‎ ‎تزکیه،‎ ‎تصفیه‎ ‎دل،‎ ‎محبت‎ ‎و‎ ‎معرفت‎ ‎تبدیل‎ ‎می سازد. در‎ ‎این‎ ‎منظومه،‎ ‎سلوک‎ ‎نفسانی‎ ‎از‎ ‎مبارزه‎ ‎با‎ ‎نفس‎ ‎اماره‎ ‎آغاز‎ ‎و‎ ‎با‎ ‎تربیت‎ ‎نفس،‎ ‎اعتدال‎ ‎قوای‎ ‎نفسانی،‎ ‎تقوا،‎ ‎ذکر،‎ ‎مراقبه،‎ ‎تصفیه‎ ‎دل،‎ ‎عشق،‎ ‎معرفت‎ ‎و‎ ‎در‎ ‎نهایت‎ ‎رسیدن‎ ‎به‎ ‎نفس‎ ‎مطمئنه‎ ‎ادامه‎ ‎می یابد‎. ‎رازی‎ ‎در‎ ‎عین‎ ‎تاکید‎ ‎بر‎ ‎کشف‎ ‎و‎ ‎شهود،‎ ‎تجربه‎ ‎باطنی‎ ‎را‎ ‎از‎ ‎معیار‎ ‎شریعت‎ ‎جدا‎ ‎نمی کند‎. ‎بنابراین،‎ ‎نتیجه‎ ‎اصلی‎ ‎پژوهش‎ ‎آن‎ ‎است‎ ‎که‎ ‎شریعت‎ ‎بدون‎ ‎تحول‎ ‎باطنی‎ ‎ناقص‎ ‎و‎ ‎طریقت‎ ‎بدون‎ ‎شریعت‎ ‎فاقد‎ ‎معیار‎ ‎است؛‎ ‎اما‎ ‎در‎ ‎همسویی‎ ‎این‎ ‎دو،‎ ‎عمل‎ ‎شرعی‎ ‎به‎ ‎ابزار‎ ‎سلوک‎ ‎و‎ ‎سلوک‎ ‎به‎ ‎راهی‎ ‎برای‎ ‎تحقق‎ ‎باطن‎ ‎دین‎ ‎تبدیل‎ ‎می شود‎.‎

کلیدواژه ها:

نجم الدین‎ ‎رازی ، ‎ ‎مرصادالعباد ، ‎ ‎شریعت ، ‎ ‎طریقت ، ‎ ‎سلوک‎ ‎نفسانی ، ‎ ‎تزکیه‎ ‎نفس ، ‎ ‎عرفان‎ ‎اسلامی‎.‎