سنجش محتوای مطالعات پایه هفتم با محوریت سنجش خلاقیت

هدف از پژوهش سنجش محتوای مطالعات پایه هفتم با محوریت سنجش خلاقیت بود. تحلیل محتوای کتاب های درسی یکی از شیوه های علمی شناخت نقاط قوت و ضعف نظام آموزشی است و می تواند به سیاست گذاران و مولفان در اصلاح و بهبود کیفیت آموزش کمک کند. در این میان، سنجش خلاقیت به عنوان یکی از شاخص های مهم کیفیت آموزشی جایگاه ویژه ای دارد؛ زیرا پرورش تفکر خلاق، یکی از اهداف بنیادین تعلیم و تربیت در قرن بیست ویکم محسوب می شود. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش اجرا، کیفی-کمی (با رویکرد تحلیل محتوا) انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش شامل تمام صفحات، فعالیت ها، پرسش ها، تصاویر و متن های آموزشی کتاب «مطالعات اجتماعی پایه هفتم» است. از آنجا که هدف بررسی کل محتوای کتاب است، از روش سرشماری (یا نمونه گیری تمام نگر) استفاده شده است. یعنی تمام بخش های کتاب اعم از متن اصلی، کادرهای «بیشتر بدانید»، «فعالیت کلاسی»، «پرسش های پایان درس» و تصاویر مورد بررسی قرار گرفته اند. واحد تحلیل در این پژوهش، «واحد معنایی» است. هر جمله یا بند متنی که حاوی یک ایده مستقل درباره خلاقیت (مانند تفکر واگرا، حل مسئله، نوآوری، یا پرسشگری) باشد، به عنوان یک واحد تحلیل در نظر گرفته می شود. همچنین تصاویر مرتبط با فعالیت های خلاقانه نیز به عنوان واحدهای تحلیل در نظر گرفته شده اند. یافته ها نشان داد که کتاب در بعد «انعطاف پذیری شناختی» عملکرد نسبتا مطلوبی دارد و تلاش کرده تا دانش آموزان را از تفکر تک بعدی خارج کند. با این حال، در ابعاد «سیالی»، «بسط» و به ویژه «اصالت»، ضعف های ساختاری مشاهده می شود. به نظر می رسد کتاب بیشتر بر «مرتب سازی دانش موجود» تمرکز دارد تا «تولید دانش جدید» یا «ایده پردازی نوین». این الگو نشان می دهد که اگرچه کتاب در مسیر مهارت محوری حرکت کرده، اما هنوز فاصله زیادی با استانداردهای خلاقیت محور دارد.

کلیدواژه ها:

سنجش خلاقیت ، تحلیل محتوا ، مطالعات ، پایه هفتم