واکاوی مبانی فلسفی و روان شناختی رویکرد «ارزشیابی کیفی-توصیفی» در اسناد تحول بنیادین آموزش و پرورش

ارزشیابی کیفی-توصیفی با تاکید سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، رویکردی نوین در نظام ارزشیابی کشور محسوب می شود. با وجود استقبال از این رویکرد، نبود درک عمیق از مبانی فلسفی و روان شناختی آن، یکی از چالش های اساسی پیش روی اجرای اثربخش آن است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تبیین مبانی فلسفی و روان شناختی ارزشیابی کیفی-توصیفی در اسناد تحول بنیادین انجام شده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از راهبرد تحلیل اسنادی انجام شده است. جامعه پژوهش شامل اسناد بالادستی (سند تحول بنیادین، برنامه درسی ملی و آیین نامه های اجرایی) و منابع علمی معتبر داخلی و خارجی است که به روش هدفمند انتخاب و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی استقرایی و طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی مورد تحلیل قرار گرفته اند. ارزشیابی کیفی-توصیفی بر سه دسته مبنای فلسفی استوار است: هستی شناختی (نگاه کل نگر و تمام ساحتی به انسان)، معرفت شناختی (استقرار در پارادایم پساپوزیتیویستی و سازنده گرایی) و ارزش شناختی (تاکید بر کرامت انسانی، عدالت تربیتی و بهداشت روانی). از منظر روان شناختی نیز این رویکرد بر نظریه های سازنده گرایی، انگیزش درونی، خودپنداره مثبت و یادگیری اجتماعی تاکید دارد. اسناد تحول بنیادین این مبانی را در قالب ارزشیابی فرایندمحور و تربیت تمام ساحتی بازتاب داده اند؛ اما یافته ها نشان دهنده شکاف معنادار میان مبانی نظری و اجرای عملی این رویکرد است که ریشه در عواملی چون کمبود مهارت معلمان، مقاومت فرهنگی والدین و ناهماهنگی سیاست های ارزشیابی دارد.ارزشیابی کیفی-توصیفی رویکردی اصیل و مبتنی بر مبانی نظری قوی است، اما تحقق اهداف آن مستلزم گذار از نگاه صرفا فنی و توجه به ابعاد فلسفی، فرهنگی و ساختاری است. این رویکرد بخشی از یک تحول پارادایمی در نظام تعلیم و تربیت است که نیازمند توانمندسازی معلمان، فرهنگ سازی اجتماعی، بازنگری در برنامه های درسی و هماهنگی سیاست های ارزشیابی است.

کلیدواژه ها:

ارزشیابی کیفی-توصیفی ، مبانی فلسفی ، مبانی روان شناختی ، سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ، تحلیل اسنادی ، سازنده گرایی ، ارزشیابی فرایندمحور.