ردیابی زمانی-مکانی تنش های زیستی درختان خیابانی: پایش یکساله سلامت ۲۰۰۰ اصله درخت در بلوار طلائیه شیراز با تاکید بر الگوهای فصلی و کانون های شیوع

درختان خیابانی به عنوان سرمایه های زیستی شهرها، خدمات بوم سازگانی بی بدیلی ارائه می دهند، اما همواره در معرض تهدید عوامل زنده بیماری زا و آفات قرار دارند. با وجود توسعه فضای سبز کلان شهر شیراز، تاکنون پایش نظام مند سلامت درختان معابر اصلی با رویکرد تلفیقی زمانی-مکانی صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با هدف ردیابی فصلی مهم ترین عوامل خسارت زای زیستی، تحلیل الگوی پراکنش فضایی بیماری ها و ارزیابی تغییرات شاخص های سلامت در ۲۰۰۰ اصله درخت متعلق به شش گونه غالب در بلوار طلائیه شیراز طی یک سال کامل (چهار فصل) انجام شد. گونه های مورد بررسی شامل توت سفید (Morus alba)، نارون چتری (Ulmus carpinifolia)، خرزهره (Nerium oleander)، ارغوان معمولی (Cercis siliquastrum)، زیتون خوراکی (Olea europaea) و زیتون تلخ (Melia azedarach) بودند که همگی در ردیف های منظم در حاشیه بلوار کاشته شده اند. پایش طی چهار نوبت میدانی در اواسط هر فصل سال ۱۴۰۱ با روش مشاهده مستقیم کلیه درختان انجام گردید. در هر بازدید، تاج، تنه و اندام های هوایی از نظر علائم و نشانه های بیماری های قارچی، باکتریایی، خسارت حشرات مکنده و برگ خوار، و نیز خشکیدگی سرشاخه ها ارزیابی و شاخص های درصد وقوع (Incidence) و شدت بیماری (Severity) ثبت شد. موقعیت مکانی تک تک درختان با GPS دستی ثبت و داده ها در سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای تحلیل های فضایی از جمله تراکم کرنل و خودهمبستگی فضایی موران به کار گرفته شد. تحلیل های آماری با استفاده از آزمون کای دو برای مقایسه فراوانی وقوع در فصول مختلف و آزمون کروسکال-والیس برای شدت بیماری میان گونه ها صورت پذیرفت. نتایج نشان داد که در مجموع ۶/۶۳ درصد از درختان حداقل به یک عامل خسارت زای زیستی مبتلا شدند. سفیدک پودری (Erysiphales) به ترتیب با ۱/۳۴ درصد در توت و ۸/۲۷ درصد در زیتون تلخ، بیشترین میزان وقوع را داشت. در نارون، سوسک برگ خوار نارون (Xanthogaleruca luteola) با میانگین وقوع ۳۸ درصد در تابستان خسارت غالب بود، در حالی که در خرزهره، شانکر باکتریایی ناشی از Pseudomonas syringae pv. savastanoi و زوال سرشاخه ها از پاییز به بعد تشدید یافت. زیتون خوراکی عمدتا درگیر لکه طاووسی (Spilocaea oleaginea) با حداکثر وقوع ۲۹ درصد در بهار بود. ارغوان نیز کمترین فشار بیماری (۸/۶ درصد) را متحمل شد. الگوی فصلی غالب برای اغلب عوامل بیماری زا افزایش چشمگیر از بهار به تابستان و سپس کاهش نسبی در پاییز بود که با آزمون کای دو معنی دار شناخته شد (۰۱/۰>P). تحلیل فضایی مشخص ساخت که بیماری هایی مانند سفیدک پودری و خسارت سوسک برگ خوار نارون در بخش های شمالی و ورودی بلوار که تراکم تاج بیشتر و تهویه ضعیف تری دارند، به صورت معنی دار خوشه ای توزیع شده اند (شاخص موران ۴۲/۰=I، ۰۱/۰ p <). یافته های این پژوهش بیانگر آن است که انتخاب گونه های با حساسیت بالا در شرایط محدودیت تهویه و عدم اجرای هرس بهداشتی به ایجاد کانون های پایدار بیماری منجر می شود. پایش منظم فصلی توام با تحلیل فضایی می تواند ابزاری اثربخش برای مدیریت پیش آگاهی و تخصیص بهینه منابع در کنترل تنش های زیستی درختان خیابانی شهرها باشد.

کلیدواژه ها:

سلامت درختان شهری ، پایش فصلی ، آفات و بیماری های درختان ، پراکنش فضایی ، سفیدک پودری ، شیراز.