تحلیل نقش کنشگری اجتماعی، مسئولیت پذیری و مشارکت دانش آموزان در شکل گیری مدرسه پویا و یادگیرنده

مدرسه در رویکردهای نوین تعلیم و تربیت، صرفا نهادی برای انتقال سازمان یافته دانش تلقی نمی شود، بلکه محیطی اجتماعی، فرهنگی و یادگیری محور است که کیفیت آن تا حد زیادی به چگونگی حضور و نقش آفرینی اعضای جامعه مدرسه وابسته است. در این میان، دانش آموز از جایگاه دریافت کننده منفعل برنامه های آموزشی فاصله گرفته و به کنشگری تبدیل می شود که می تواند در شکل دهی به محیط یادگیری، روابط اجتماعی، فعالیت های مدرسه و حتی برخی فرایندهای تصمیم گیری نقش داشته باشد. هدف مقاله حاضر تحلیل پیوند میان سه مولفه کنشگری اجتماعی، مسئولیت پذیری و مشارکت دانش آموزان و تبیین نقش این مولفه ها در شکل گیری مدرسه ای پویا، یادگیرنده و اثربخش است. برای دستیابی به این هدف، یافته های پژوهش های فارسی داخلی مرتبط با مشارکت دانش آموزان، تصمیم گیری مدرسه، انگیزش، احساس تعلق، مسئولیت پذیری، تعامل اجتماعی و فرهنگ مشارکتی به صورت تحلیلی و ترکیبی بررسی شده اند. بررسی شواهد نشان می دهد که مشارکت دانش آموزان زمانی می تواند به کنشگری اجتماعی منجر شود که از سطح حضور صوری در فعالیت ها فراتر رفته و با اختیار، اظهار نظر، تجربه مسئولیت واقعی، امکان اثرگذاری بر تصمیم ها و دریافت بازخورد همراه باشد. از این منظر، مشارکت نه پیامدی منفرد، بلکه بخشی از یک چرخه متقابل است که در آن مشارکت معنادار احساس تعلق را تقویت می کند، تعلق زمینه پذیرش مسئولیت را فراهم می آورد و مسئولیت پذیری نیز مشارکت پایدارتر و آگاهانه تر را به دنبال دارد. یافته ها همچنین نشان می دهند که مدرسه پویا زمانی شکل می گیرد که مشارکت دانش آموزان در فعالیت های آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و مدیریتی به فرهنگ سازمانی مدرسه تبدیل شود و صرفا در قالب شوراها یا برنامه های مناسبتی باقی نماند. در چنین مدرسه ای، یادگیری از کلاس فراتر می رود و خود مدرسه به یک جامعه یادگیرنده تبدیل می شود؛ جامعه ای که در آن دانش آموزان، معلمان و مدیران از تعامل، گفت وگو، حل مسئله و بازاندیشی مشترک برای بهبود مستمر استفاده می کنند. در مقابل، مشارکت نمادین، تمرکز شدید تصمیم گیری در دست بزرگسالان و فقدان فرصت های واقعی برای اثرگذاری دانش آموزان، مهم ترین موانع تحقق این الگو هستند. برآیند تحلیل نشان می دهد که توسعه مدرسه پویا نیازمند بازتعریف رابطه قدرت و مسئولیت در مدرسه، تقویت اعتماد، توانمندسازی معلمان و ایجاد سازوکارهای پایدار برای شنیدن و به کارگیری صدای دانش آموزان است.

کلیدواژه ها:

کنشگری اجتماعی ، مسئولیت پذیری ، مشارکت دانش آموزان ، مدرسه پویا ، مدرسه یادگیرنده