تحلیل نقش هوش هیجانی، خودآگاهی، تنظیم هیجان و مهارت های اجتماعی در کاهش مشکلات رفتاری و افزایش سازگاری دانش آموزان

دوران مدرسه یکی از مهم ترین مراحل شکل گیری شخصیت، هویت، الگوهای ارتباطی و ظرفیت های سازشی دانش آموزان است و کیفیت تجربه آنان در این دوره می تواند پیامدهای بلندمدتی برای عملکرد تحصیلی، سلامت روان، روابط بین فردی و مشارکت اجتماعی آنان به همراه داشته باشد. در این میان، مشکلات رفتاری دانش آموزان، از جمله پرخاشگری، ناسازگاری، تعارض با همسالان و معلمان، ضعف در رعایت قواعد، تکانشگری و ناتوانی در مدیریت موقعیت های تنش زا، صرفا پیامد ضعف انضباطی نیست، بلکه در بسیاری از موارد با نحوه شناخت و مدیریت هیجان ها، میزان خودآگاهی و کیفیت مهارت های اجتماعی آنان ارتباط دارد. هدف مقاله حاضر، تحلیل نقش هوش هیجانی، خودآگاهی، تنظیم هیجان و مهارت های اجتماعی در کاهش مشکلات رفتاری و افزایش سازگاری دانش آموزان است. در این مقاله، با رویکرد مروری تحلیلی، شواهد پژوهشی فارسی و داخلی مرتبط با چهار سازه اصلی بررسی و ارتباط میان آن ها در چارچوب رشد اجتماعی هیجانی دانش آموزان تحلیل شده است. یافته های پژوهش های مورد بررسی نشان می دهد که هوش هیجانی را نمی توان سازه ای منفرد و جدا از سایر توانایی های روان شناختی دانست؛ بلکه خودآگاهی به عنوان نقطه آغاز شناخت حالات درونی، تنظیم هیجان به عنوان سازوکار تبدیل آگاهی هیجانی به رفتار هدفمند و مهارت های اجتماعی به عنوان عرصه بروز شایستگی های هیجانی در تعامل با دیگران، زنجیره ای به هم پیوسته تشکیل می دهند. افزایش توانایی دانش آموز در تشخیص هیجان، نام گذاری تجربه درونی، ارزیابی موقعیت، کنترل تکانه، تحمل ناکامی، همدلی، ارتباط موثر و حل تعارض می تواند احتمال بروز واکنش های ناسازگارانه را کاهش دهد و در مقابل، مشارکت تحصیلی، روابط مثبت با همسالان و معلمان و سازگاری اجتماعی و رفتاری را افزایش دهد. شواهد داخلی همچنین بر اثربخشی برنامه های آموزشی مرتبط با تنظیم هیجان، هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی در کاهش پرخاشگری، بهبود شایستگی اجتماعی و ارتقای سازگاری تاکید دارند. بنابراین، توجه به این متغیرها باید از سطح آموزش های مقطعی و انفرادی فراتر رفته و در قالب رویکردی نظام مند در برنامه درسی، مدیریت کلاس، مشاوره مدرسه و تعامل خانواده و مدرسه دنبال شود. بر این اساس، مقاله نتیجه می گیرد که پیشگیری از مشکلات رفتاری و ارتقای سازگاری دانش آموزان، بیش از آنکه صرفا نیازمند کنترل بیرونی رفتار باشد، به تقویت ظرفیت های درونی خودتنظیمی، شناخت هیجانی و تعامل اجتماعی آنان وابسته است.کلمات کلیدی : هوش هیجانی، خودآگاهی، تنظیم هیجان، مهارت های اجتماعی، مشکلات رفتاری، سازگاری دانش آموزان