تحلیل نقش معلم در عصر هوش مصنوعی؛ بررسی رابطه عاملیت معلم، سواد هوش مصنوعی، طراحی آموزشی و مهارت های انسانی در اثربخشی فرایند یاددهی یادگیری

گسترش شتابان هوش مصنوعی و به ویژه ظهور ابزارهای مولد، چشم انداز سنتی فرایند یاددهی یادگیری را با دگرگونی های عمیق مواجه ساخته است. در چنین شرایطی، مسئله اصلی نظام آموزشی صرفا چگونگی استفاده از فناوری های هوشمند نیست، بلکه چگونگی بازتعریف جایگاه، عاملیت و شایستگی های حرفه ای معلم در تعامل با این فناوری هاست. مقاله حاضر با رویکرد مروری تحلیلی، رابطه میان چهار سازه اساسی شامل عاملیت معلم، سواد هوش مصنوعی، طراحی آموزشی و مهارت های انسانی را در تبیین اثربخشی فرایند یاددهی یادگیری بررسی می کند. تحلیل ادبیات داخلی نشان می دهد که هوش مصنوعی، در صورت استفاده هدفمند، می تواند بخشی از وظایف زمان بر معلم مانند تولید و تنظیم محتوای اولیه، تحلیل داده های یادگیری، ارائه بازخورد و پشتیبانی از شخصی سازی آموزش را تسهیل کند؛ با این حال، این قابلیت به خودی خود به بهبود کیفیت آموزش منجر نمی شود. عامل تعیین کننده، توانایی معلم در ارزیابی انتقادی خروجی های هوش مصنوعی، انتخاب ابزار مناسب، طراحی موقعیت های یادگیری معنادار، حفظ کنترل حرفه ای بر تصمیم های آموزشی و برقراری تعامل انسانی با یادگیرندگان است. از این منظر، سواد هوش مصنوعی را باید فراتر از مهارت فنی و به مثابه مجموعه ای از دانش مفهومی، توانایی ارزیابی، قضاوت اخلاقی، شناخت محدودیت های الگوریتمی و قابلیت ادغام هوشمندانه فناوری در فعالیت آموزشی تلقی کرد. همچنین طراحی آموزشی در عصر هوش مصنوعی از یک فعالیت صرفا فنی به فرایندی تصمیم محور تبدیل می شود که در آن معلم میان داده های تولیدشده توسط سامانه های هوشمند، اهداف تربیتی، تفاوت های فردی و مقتضیات فرهنگی و اخلاقی میانجی گری می کند. یافته های تحلیلی مقاله نشان می دهد که مهارت های انسانی مانند همدلی، ارتباط، تفکر انتقادی، خلاقیت، قضاوت حرفه ای و مسئولیت پذیری اخلاقی نه تنها با گسترش هوش مصنوعی کم اهمیت نمی شوند، بلکه به عناصر متمایزکننده نقش معلم تبدیل می گردند. بنابراین، الگوی مطلوب، جایگزینی معلم با هوش مصنوعی نیست؛ بلکه شکل گیری رابطه ای مکمل میان عاملیت انسانی و قابلیت محاسباتی هوش مصنوعی است. بر این اساس، اثربخشی آموزش در عصر هوش مصنوعی حاصل هم افزایی میان شایستگی فناورانه، طراحی آموزشی، عاملیت حرفه ای و سرمایه انسانی معلم است.کلمات کلیدی : هوش مصنوعی آموزشی، عاملیت معلم، سواد هوش مصنوعی، طراحی آموزشی، مهارت های انسانی