تحلیل نقش کیفیت رابطه معلم و دانش آموز، احساس تعلق به مدرسه و حمایت اجتماعی در کاهش افت تحصیلی

افت تحصیلی یکی از مهم ترین مسائل نظام های آموزشی است که پیامدهای آن تنها به کاهش نمرات یا ضعف در عملکرد درسی محدود نمی شود، بلکه می تواند با کاهش انگیزش، تضعیف خودکارآمدی، افزایش غیبت، کاهش مشارکت آموزشی، فرسودگی تحصیلی و در موارد شدیدتر با ترک تحصیل همراه شود. رویکردهای جدید در تبیین افت تحصیلی، این پدیده را حاصل تعامل مجموعه ای از عوامل فردی، خانوادگی، مدرسه ای و اجتماعی می دانند و بر نقش کیفیت تجربه دانش آموز از محیط آموزشی تاکید می کنند. در این میان، کیفیت رابطه معلم و دانش آموز، احساس تعلق به مدرسه و حمایت اجتماعی، سه سازه مرتبط و درهم تنیده ای هستند که می توانند مسیر مواجهه دانش آموز با دشواری های تحصیلی را تغییر دهند. رابطه مثبت و حمایتگرانه معلم و دانش آموز از طریق ایجاد امنیت روانی، افزایش اعتماد، تقویت انگیزش و فراهم کردن بازخورد سازنده، زمینه مشارکت بیشتر در فرایند یادگیری را فراهم می کند. احساس تعلق به مدرسه نیز به معنای ادراک پذیرش، احترام، عضویت و پیوند عاطفی با مدرسه، موجب می شود دانش آموز مدرسه را محیطی معنادار و حمایتگر تلقی کند و در نتیجه نسبت به حضور، مشارکت و موفقیت در آن تعهد بیشتری نشان دهد. حمایت اجتماعی نیز از طریق تامین منابع عاطفی، اطلاعاتی و عملی، آثار فشارهای تحصیلی و اجتماعی را کاهش داده و ظرفیت تاب آوری دانش آموز را افزایش می دهد. شواهد پژوهشی داخلی نشان می دهد میان کیفیت رابطه معلم و دانش آموز و موفقیت تحصیلی ارتباط مثبت وجود دارد و حمایت اجتماعی معلم نیز با انگیزش تحصیلی و تاب آوری دانش آموزان ارتباط دارد. همچنین احساس تعلق به مدرسه با انگیزه پیشرفت، اشتیاق تحصیلی و مشارکت آموزشی پیوند دارد. از این منظر، کاهش افت تحصیلی مستلزم مداخله صرفا آموزشی نیست، بلکه نیازمند ایجاد محیطی است که در آن دانش آموز احساس کند دیده می شود، به او احترام گذاشته می شود، به مدرسه تعلق دارد و در مواجهه با مشکلات از حمایت کافی برخوردار است. مقاله حاضر با رویکرد مروری تحلیلی، ضمن تبیین ابعاد این سه سازه، سازوکارهای اثرگذاری آنها بر افت تحصیلی را بررسی کرده و بر ضرورت نگاه یکپارچه به روابط انسانی، جو مدرسه، مشارکت تحصیلی و حمایت اجتماعی تاکید می کند. تحلیل شواهد نشان می دهد که کیفیت رابطه معلم و دانش آموز را می توان یکی از پایه های شکل گیری احساس تعلق و ادراک حمایت اجتماعی دانست و از این طریق، زنجیره ای محافظتی در برابر افت تحصیلی ایجاد کرد. در نتیجه، سیاست های پیشگیرانه موثر باید به جای تمرکز انحصاری بر نتایج آزمون ها، کیفیت روابط مدرسه ای و تجربه اجتماعی عاطفی دانش آموزان را نیز در مرکز برنامه های آموزشی قرار دهند.