تحلیل فرصت ها و چالش های به کارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند یاددهی–یادگیری از دیدگاه معلمان

هوش مصنوعی به عنوان یکی از فناوری های دگرگون ساز سده ی بیست و یکم، نظام های آموزشی را با تحولاتی بنیادین مواجه ساخته و هم زمان، افق های نوین و چالش های ناشناخته ای را فراروی کنشگران این عرصه گشوده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی موضوعی فرصت ها و چالش های کاربست ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند یاددهی–یادگیری، با تاکید بر ادراک معلمان به عنوان کنشگران محوری تغییر آموزشی، انجام شده است. این پژوهش به روش کیفی و با رویکرد تحلیل موضوعی صورت گرفته و داده ها از طریق مرور نظام مند ۴۷ پژوهش اصیل، گزارش های معتبر بین المللی (یونسکو، ۲۰۲۴؛ بنیاد ودافون، ۲۰۲۵) و اسناد سیاستی مرتبط گردآوری شده اند؛ سپس با بهره گیری از الگوی شش مرحله ای براون و کلارک (۲۰۰۶)، مراحل کدگذاری و تحلیل طی شده است. یافته ها حاکی از آن است که معلمان در مواجهه با هوش مصنوعی، سه گانه ای تناقض آمیز متشکل از «شیفتگی کارکردی »، «دلهره ی معرفتی » و «مقاومت هویتی » را تجربه می کنند. فرصت های ادراک شده در پنج مضمون فراگیر شخصی سازی یادگیری، افزایش بهره وری تدریس، بهبود ارزشیابی و بازخورد، دسترس پذیری و کاهش نابرابری ها، و تنوع بخشی به روش های تدریس طبقه بندی شد. درمقابل، چالش های اصلی عبارت اند از: کمبود دانش فنی و آمادگی ناکافی (۶۲ درصد معلمان احساس ناامنی می کنند؛ بنیاد ودافون، ۲۰۲۵)، نگرانی های اخلاقی و حریم خصوصی، تهدید هویت و استقلال حرفه ای، وابستگی افراطی به فناوری و تضعیف تفکر انتقادی، و نبود زیرساخت های مناسب. همچنین، پدیده ی نوظهور «شرم فناورانه» به عنوان یکی از ابعاد مغفول روان شناختی کاربست هوش مصنوعی توسط معلمان شناسایی شد که نشان دهنده ی تعارض میان لذت بهره وری و احساس تقلیل یافتگی هویت حرفه ای است. در پایان، با ارائه ی مدل مفهومی «موازنه گری هوشمندانه» نتیجه گیری می شود که توسعه ی حرفه ای معلمان باید از رویکرد صرفا ابزارمحور به سوی توانمندسازی توامان فنی، تربیتی، اخلاقی و روان شناختی سوق یابد و سیاست گذاران با تدوین چارچوب های اخلاقی شفاف و تامین زیرساخت های عادلانه، نقش معلم را به عنوان «طراح موقعیت های یادگیری» و نه «انتقال دهنده ی محتوا» بازتعریف کنند.

کلیدواژه ها:

کلیدواژه ها: هوش مصنوعی ، یاددهی–یادگیری ، ادراک معلمان ، توسعه ی حرفه ای ، هویت حرفه ای ، اخلاق آموزشی.