بررسی رابطه فرهنگ مدرسه، جو روانی کلاس، کیفیت ارتباط معلم و دانش آموز و احساس تعلق مدرسه ای با انگیزش و مشارکت تحصیلی دانش آموزان

انگیزش و مشارکت تحصیلی دانش آموزان از بنیادی ترین مولفه های کیفیت فرایند یاددهی یادگیری و از مهم ترین پیشایندهای تداوم تلاش، یادگیری عمیق، سازگاری تحصیلی و موفقیت آموزشی به شمار می روند. با وجود این، انگیزش و مشارکت را نمی توان صرفا پیامد ویژگی های فردی دانش آموز دانست؛ زیرا تجربه دانش آموز از محیط مدرسه، کیفیت روابط انسانی، ادراک او از امنیت و حمایت، و معنایی که برای حضور در مدرسه قائل است، در شکل گیری و استمرار این دو سازه نقش تعیین کننده ای دارند. هدف مقاله حاضر بررسی تحلیلی رابطه میان چهار مولفه محیطی و بین فردی شامل فرهنگ مدرسه، جو روانی کلاس، کیفیت ارتباط معلم و دانش آموز و احساس تعلق مدرسه ای با انگیزش و مشارکت تحصیلی دانش آموزان است. در این مقاله با رویکرد مروری تحلیلی، یافته های پژوهش های فارسی مرتبط با این متغیرها تلفیق و مسیرهای احتمالی اثرگذاری آن ها بر یکدیگر تبیین شده است. شواهد موجود نشان می دهد فرهنگ مدرسه از طریق ارزش ها، هنجارها، شیوه های مدیریتی، کیفیت روابط و میزان حمایت ادراک شده، چارچوب کلی تجربه دانش آموز از مدرسه را شکل می دهد و می تواند بستر ایجاد یا تضعیف انگیزش را فراهم کند. در سطح نزدیک تر، جو روانی کلاس از طریق امنیت روان شناختی، احترام متقابل، حمایت معلم، کیفیت تعاملات همسالان و میزان مشارکت در تصمیم گیری های آموزشی بر آمادگی دانش آموز برای حضور فعال در فرایند یادگیری اثر می گذارد. کیفیت رابطه معلم و دانش آموز نیز یکی از سازوکارهای اصلی انتقال این شرایط محیطی به تجربه فردی دانش آموز است؛ زیرا رابطه حمایتگرانه می تواند احساس شایستگی، خودکارآمدی، امنیت و ارزشمندی را تقویت کند و در مقابل، رابطه سرد یا کنترل گرانه احتمال کناره گیری و بی انگیزگی را افزایش دهد. احساس تعلق مدرسه ای در این میان جایگاهی واسطه ای و تلفیقی دارد و می تواند اثر تجربه های مثبت مدرسه و کلاس را به انگیزش و مشارکت تبدیل کند. بنابراین، رابطه میان متغیرهای مورد بررسی بیشتر از آنکه مجموعه ای از روابط جداگانه باشد، یک نظام به هم پیوسته روان شناختی اجتماعی است که در آن فرهنگ مدرسه، جو کلاس و رابطه معلم زمینه را فراهم می کنند و احساس تعلق و انگیزش، سازوکارهای درونی مشارکت تحصیلی را تقویت می نمایند. بر این اساس، ارتقای مشارکت تحصیلی نیازمند مداخلاتی است که همزمان سطح سازمان مدرسه، کلاس درس، رابطه معلم و تجربه روان شناختی دانش آموز را دربرگیرد.کلمات کلیدی : فرهنگ مدرسه، جو روانی کلاس، رابطه معلم و دانش آموز، احساس تعلق، انگیزش تحصیلی، مشارکت تحصیلی