بررسی رابطه انگیزش تحصیلی، خودتنظیمی یادگیری و خودکارآمدی با پیشرفت تحصیلی دانش آموزان

پیشرفت تحصیلی دانش آموزان یکی از مهم ترین شاخص های اثربخشی نظام آموزشی و در عین حال، یکی از پیچیده ترین پیامدهای یادگیری است؛ زیرا شکل گیری آن تنها به میزان توانایی شناختی یا کیفیت انتقال محتوای درسی وابسته نیست، بلکه از تعامل مجموعه ای از عوامل انگیزشی، شناختی، فراشناختی، عاطفی و محیطی تاثیر می پذیرد. در میان این عوامل، انگیزش تحصیلی، خودتنظیمی یادگیری و خودکارآمدی تحصیلی جایگاهی اساسی دارند، زیرا هر سه سازه به نحوی با میزان مشارکت فعال دانش آموز، انتخاب راهبردهای یادگیری، استمرار تلاش، مواجهه با دشواری ها و ارزیابی فرد از توانایی های خویش ارتباط دارند. انگیزش تحصیلی نیروی جهت دهنده رفتار یادگیری است و مشخص می کند دانش آموز تا چه اندازه برای آغاز، تداوم و تکمیل فعالیت های آموزشی آمادگی دارد. خودتنظیمی یادگیری، این انرژی انگیزشی را در قالب فرایندهای هدف گذاری، برنامه ریزی، نظارت، کنترل و خودارزیابی به رفتار یادگیری سازمان یافته تبدیل می کند و خودکارآمدی تحصیلی نیز با شکل دهی به انتظارات دانش آموز درباره توانایی خود، بر انتخاب اهداف، میزان تلاش و میزان پایداری او در برابر موانع اثر می گذارد. بررسی پژوهش های داخلی نشان می دهد که میان هر یک از این متغیرها و پیشرفت تحصیلی رابطه ای مثبت و معنادار مشاهده شده است و در برخی مطالعات، تعامل میان انگیزش، خودتنظیمی و خودکارآمدی نیز به عنوان سازوکاری مهم در تبیین عملکرد تحصیلی مطرح شده است. شواهد همچنین نشان می دهند که رابطه این متغیرها با پیشرفت تحصیلی صرفا خطی و مستقل نیست؛ بلکه می توان آن را در قالب شبکه ای پویا از روابط متقابل تبیین کرد که در آن خودکارآمدی می تواند انگیزش را تقویت کند، انگیزش زمینه استفاده مستمر از راهبردهای خودتنظیمی را فراهم آورد و موفقیت های حاصل از خودتنظیمی نیز به نوبه خود باور خودکارآمدی را افزایش دهد. بر این اساس، توجه صرف به افزایش نمرات تحصیلی بدون تقویت سازوکارهای روان شناختی یادگیری، رویکردی ناقص خواهد بود. مقاله حاضر با رویکردی مروری تحلیلی، رابطه میان انگیزش تحصیلی، خودتنظیمی یادگیری، خودکارآمدی تحصیلی و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان را بررسی کرده و ضمن تبیین مبانی مفهومی و سازوکارهای اثرگذاری این متغیرها، نقش مدرسه، معلم، خانواده و شیوه های آموزشی را در تقویت این عوامل تحلیل می کند. در نهایت، بر ضرورت حرکت از رویکردهای صرفا نتیجه محور به سوی الگوی آموزشی فرایندمحور و مبتنی بر توانمندسازی روان شناختی یادگیرندگان تاکید می شود.