بررسی تاثیر روش های تدریس فعال (مشارکتی) بر رشد مهارت های تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان

تحولات شتابان علمی، فناورانه و اجتماعی، نظام های آموزشی را با این ضرورت مواجه ساخته است که از الگوهای آموزشی مبتنی بر انتقال یک سویه اطلاعات فراتر رفته و زمینه رشد توانایی هایی را فراهم کنند که دانش آموزان را برای مواجهه مستقل و مسئولانه با مسائل پیچیده آماده می سازد. در این میان، تفکر انتقادی و خلاقیت از مهم ترین توانمندی های شناختی محسوب می شوند؛ زیرا تفکر انتقادی امکان تحلیل اطلاعات، تشخیص اعتبار شواهد، ارزیابی استدلال ها و اتخاذ تصمیم آگاهانه را فراهم می کند و خلاقیت، ظرفیت تولید ایده های نو، انعطاف در مواجهه با مسائل و ارائه راه حل های بدیع را توسعه می دهد. روش های تدریس فعال و به ویژه یادگیری مشارکتی، با تغییر جایگاه دانش آموز از دریافت کننده منفعل محتوا به مشارکت کننده فعال در فرایند یادگیری، می توانند بستر مناسبی برای پرورش هم زمان این دو سازه فراهم آورند. هدف مقاله حاضر بررسی تحلیلی سازوکارها، شواهد پژوهشی، الزامات اجرایی و محدودیت های مرتبط با تاثیر روش های تدریس فعال و مشارکتی بر تفکر انتقادی و خلاقیت دانش آموزان است. بررسی پژوهش های داخلی نشان می دهد که فعالیت هایی مانند بحث گروهی، یادگیری مشارکتی، حل مسئله، پروژه محوری، ایفای نقش، بارش فکری و تعاملات یادگیری، از طریق افزایش مشارکت شناختی، مواجهه دانش آموز با دیدگاه های متفاوت، فرصت برای توضیح و دفاع از ایده ها، دریافت بازخورد و تجربه حل مسائل معنادار، ظرفیت رشد تفکر انتقادی و خلاق را افزایش می دهند. بااین حال، اثربخشی این روش ها امری خودکار نیست و به کیفیت طراحی آموزشی، نقش تسهیل گر معلم، ترکیب مناسب اعضای گروه، زمان اختصاص یافته، فرهنگ کلاس، شیوه ارزشیابی و امکانات مدرسه وابسته است. در مجموع، شواهد بررسی شده نشان می دهد که تدریس فعال و مشارکتی زمانی بیشترین اثر را بر رشد شناختی دانش آموزان دارد که از سطح یک تکنیک ساده کلاسی فراتر رفته و به عنوان یک نظام منسجم طراحی یادگیری، تعامل، بازخورد و ارزشیابی مورد استفاده قرار گیرد. بر این اساس، گذار از آموزش حافظه محور به آموزش مسئله محور، گفت وگومحور و مشارکت محور می تواند یکی از مسیرهای موثر برای ارتقای کیفیت تربیت شناختی دانش آموزان باشد.کلمات کلیدی : تدریس فعال، یادگیری مشارکتی، تفکر انتقادی، خلاقیت، دانش آموزان