تحلیل فقهی عدالت در قضاوت و حکومت از منظر قرآن کریم و نهج البلاغه

مفهوم عدالت اساسی ترین رکن فلسفه سیاسی و نظام حقوقی اسلام به شمار می رود که مشروعیت، مقبولیت و کارآمدی نهادهای حاکمیتی و دادرسی را تضمین می کند. هدف این پژوهش، تحلیل فقهی و مبنایی عدالت در دو ساحت بنیادین «حکمرانی» و «قضاوت» با تکیه بر آیات قرآن کریم و آموزه های نهج البلاغه است. این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد اجتهادی-فقهی به واکاوی دلالت های متنی نصوص دینی پرداخته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که در منظومه قرآنی، عدالت صرفا یک فضیلت اخلاقی توصیه ای نیست، بلکه یک تکلیف تکوینی و تشریعی الزام آور و غایت اصلی ارسال رسل و انزال کتب آسمانی محسوب می شود. در ساحت حکومت، عدالت بر پایه هایی چون نفی استبداد و خودکامگی، توزیع عادلانه فرصت ها و منابع عمومی، رعایت حقوق متقابل حاکم و شهروندان و اصل پاسخگویی استوار است. در ساحت قضاوت نیز مولفه هایی همچون استقلال کامل نهاد دادرسی، تساوی مطلق طرفین دعوا در محضر دادگاه (حتی در نحوه نگاه و سخن گفتن قاضی)، کشف حقیقت مبتنی بر بینات شرعی و پرهیز از اعمال هواهای نفسانی، ارکان «دادرسی عادلانه» را در فقه امامیه شکل می دهند. تطبیق آموزه های نهج البلاغه، به ویژه عهدنامه مالک اشتر، بیانگر آن است که عدالت قضایی ضامن بقای عدالت سیاسی و اجتماعی است و تفکیک میان اخلاق، فقه و سیاست در این نظام معنا ندارد. در نهایت، الگوی حاکمیتی اسلام، عدل محوری را تنها ضابطه تحقق ثبات اجتماعی و عدالت رویه ای و ماهوی در جامعه دینی معرفی می کند.

کلیدواژه ها:

عدالت فقهی ، قضاوت عادلانه ، حکومت اسلامی ، قرآن کریم ، نهج البلاغه.