بررسی تاثیر آموزش مبتنی بر مسئله، کنجکاوی و یادگیری اکتشافی بر پرورش تفکر خلاق و استقلال یادگیرنده

تحولات شتابان علمی، فناورانه و اجتماعی، نظام های آموزشی را با ضرورت بازنگری در اهداف، روش ها و تجربه های یادگیری مواجه ساخته است. در شرایطی که دسترسی به اطلاعات دیگر محدود به کتاب درسی و انتقال مستقیم دانش از سوی معلم نیست، ارزش واقعی آموزش در توانایی یادگیرنده برای پرسشگری، تحلیل موقعیت، تولید ایده، آزمون فرضیه، انتخاب راه حل و هدایت مستقل فرایند یادگیری آشکار می شود. از این منظر، آموزش مبتنی بر مسئله، کنجکاوی و یادگیری اکتشافی سه رویکرد به هم پیوسته اند که می توانند از طریق فعال سازی فرایندهای شناختی و فراشناختی، زمینه رشد تفکر خلاق و استقلال یادگیرنده را فراهم کنند. آموزش مبتنی بر مسئله با قرار دادن دانش آموز در برابر موقعیت های واقعی، پیچیده و گاه فاقد یک پاسخ از پیش تعیین شده، ضرورت جست وجوی اطلاعات، مقایسه راه حل ها و تصمیم گیری را ایجاد می کند. کنجکاوی نیز به عنوان نیروی محرک پرسشگری و کاهش فاصله میان آنچه یادگیرنده می داند و آنچه می خواهد بداند، استمرار مشارکت شناختی را تقویت می کند. یادگیری اکتشافی این دو مولفه را در یک فرایند سازمان یافته قرار می دهد و یادگیرنده را از دریافت کننده منفعل محتوا به کاوشگری فعال تبدیل می کند. بررسی منابع داخلی نشان می دهد که روش های فعال تدریس، به ویژه روش های اکتشافی، حل مسئله، پروژه محور و دانش آموزمحور، ظرفیت بالایی برای تقویت خلاقیت، درگیری شناختی، خودراهبری، حل مسئله و یادگیری عمیق دارند. بااین حال، اثرگذاری این رویکردها به شکل اجرای آن ها وابسته است و صرف استفاده از عنوان «اکتشافی» یا «مسئله محور» نمی تواند به تنهایی تحول شناختی ایجاد کند. کیفیت مسئله، میزان آزادی عمل، سطح داربست آموزشی، فرهنگ کلاس، شیوه ارزشیابی، توانایی معلم در طراحی موقعیت یادگیری و فرصت بازاندیشی از عوامل تعیین کننده اند. بر این اساس، رابطه میان آموزش مبتنی بر مسئله، کنجکاوی، یادگیری اکتشافی، تفکر خلاق و استقلال یادگیرنده را باید رابطه ای فرایندی و تعاملی دانست؛ به این معنا که مسئله مناسب کنجکاوی را برمی انگیزد، کنجکاوی به جست وجوی اکتشافی منجر می شود، کاوش و آزمون ایده ها زمینه تفکر واگرا و همگرا را فراهم می سازد و تجربه موفقیت و مسئولیت پذیری، استقلال یادگیرنده را تقویت می کند. بنابراین، گذار از آموزش انتقالی به آموزش مسئله محور و اکتشافی، مستلزم تغییر در نقش معلم، طراحی آموزشی، ارزشیابی و فرهنگ یادگیری است.کلمات کلیدی : آموزش مبتنی بر مسئله، کنجکاوی، یادگیری اکتشافی، تفکر خلاق، استقلال یادگیرنده