بررسی تاثیر آموزش سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و اخلاق دیجیتال بر توانایی دانش آموزان در مواجهه با اخبار جعلی، محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی و اطلاعات گمراه کننده

گسترش شتابان رسانه های دیجیتال، شبکه های اجتماعی و ابزارهای مولد هوش مصنوعی، محیط اطلاعاتی دانش آموزان را با دگرگونی عمیقی مواجه ساخته است. در این محیط، مرز میان اطلاعات معتبر، اطلاعات نادرست، محتوای گمراه کننده و محتوای عامدانه جعلی بیش از گذشته پیچیده شده و تشخیص اعتبار پیام ها به مهارتی چندبعدی تبدیل گردیده است. دانش آموزان به دلیل قرارگرفتن در مرحله شکل گیری هویت شناختی و اجتماعی، گستردگی استفاده از رسانه های دیجیتال و تجربه محدودتر در ارزیابی منابع، در برابر برخی اشکال دستکاری اطلاعاتی آسیب پذیرند. از این منظر، مقابله موثر با اخبار جعلی و محتوای تولیدشده یا دستکاری شده توسط هوش مصنوعی، صرفا از طریق ارائه اطلاعات درباره رسانه ها یا آموزش روش های فنی راستی آزمایی امکان پذیر نیست، بلکه مستلزم ترکیب سه حوزه مکمل یعنی سواد رسانه ای، تفکر انتقادی و اخلاق دیجیتال است. سواد رسانه ای به دانش آموز کمک می کند منشا، هدف، ساختار و شیوه تولید و توزیع پیام را تحلیل کند؛ تفکر انتقادی فرایند پرسشگری، ارزیابی شواهد، مقایسه منابع و کنترل سوگیری های شناختی را تقویت می کند؛ و اخلاق دیجیتال، یافته ها و قضاوت های شناختی را به رفتار مسئولانه در تولید، مصرف و بازنشر اطلاعات پیوند می دهد. بررسی پژوهش های داخلی نشان می دهد آموزش نظام مند این مولفه ها می تواند توانایی تشخیص اخبار جعلی، ارزیابی اطلاعات، خودتنظیمی شناختی و رفتار مسئولانه آنلاین را افزایش دهد. همچنین، ظهور محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی ضرورت افزودن مولفه هایی همچون شناخت محدودیت های سامانه های هوشمند، تشخیص محتوای ساختگی، توجه به منشا داده ها و فهم سازوکارهای الگوریتمی را به برنامه های آموزشی آشکار کرده است. در این مقاله مروری، ضمن تبیین مبانی مفهومی و ارتباط میان متغیرهای اصلی، سازوکارهای شناختی و آموزشی اثرگذاری آن ها، نقش هوش مصنوعی در تشدید یا کاهش مسئله اطلاعات گمراه کننده، جایگاه اخلاق دیجیتال، الزامات برنامه درسی و نقش معلمان و خانواده بررسی شده است. جمع بندی تحلیلی نشان می دهد که الگوی موثر مقابله با اطلاعات گمراه کننده باید از آموزش منفرد و مناسکی فراتر رفته و به سمت تربیت «دانش آموز پرسشگر، تحلیلگر و مسئول» حرکت کند؛ دانش آموزی که پیش از باورکردن یا بازنشر یک پیام، اعتبار منبع، کیفیت شواهد، انگیزه تولیدکننده، زمینه انتشار و پیامد اخلاقی کنش خود را ارزیابی می کند.کلمات کلیدی : سواد رسانه ای، تفکر انتقادی، اخلاق دیجیتال، اخبار جعلی، هوش مصنوعی