بررسی کلامی مسئله هوش مصنوعی و نسبت آن با اراده و اختیار انسان

مسئله اراده و اختیار از بنیادی ترین مباحث کلام اسلامی است که با ظهور هوش مصنوعی بار دیگر در افق های نوین، فلسفی، اخلاقی و الهیاتی مطرح شده که جهت تحلیل کلامی فلسفی به این پرسش می پردازد که آیا می توان برای هوش مصنوعی نوعی اراده یا اختیار قائل شد یا خیر، و در صورت نفی تفاوت بنیادین آن با اراده انسان در چیست؟ نوشتار حاضر نشان می دهد که اگرچه می توان از «عاملیت مصنوعی» به معنای کارکردی سخن گفت اما هوش مصنوعی فاقد خودآگاهی، پدیداری نیت درونی و اختیار اخلاقی است؛ در مقایسه با اراده انسانی که مبتنی بر خودآگاهی واقعی، نیت آگاهانه و مسئولیت پذیری اخلاقی است. هوش مصنوعی صرفا تعیین شده و برنامه ریزی شده عمل می کند و فاقد آزادی انتخاب مستقل و مبنای تکوینی حقیقی است. در بخش کلامی موقعیت های اصلی در سنت اسلامی از جمله مکتب معتزله تاکید بر آزادی اراده و مکتب اشعری (نظریه «کسب») را برای فهم سازوکار نسبت الهیت، تکوین، فعالیت و مسئولیت انسانی بکار می گیریم و مقایسه ای میان این آموزه ها و وضعیت اخلاقی و حقوقی هوش مصنوعی انجام می دهیم. نتیجه گیری مقاله نشان می دهد که گرچه برخی متکلمان و فیلسوفان معاصر پیشنهاد می کنند که می توان به هوش مصنوعی نوعی «عاملیت» انتصابی یا ساختاری نسبت داد اما این عاملیت «مصنوعی» از اراده انسانی به لحاظ خودآگاهی، نیت درونی، مسئولیت پذیری اخلاقی و مبنای تکوینی (اعمال) به صورت بنیادی متفاوت است؛ همین تفاوت است که شالوده راهبردهای فقهی و اخلاقی برای پاسخگویی و تنظیم مسئولیت ها را می سازد.

کلیدواژه ها:

اراده ، اختیار ، هوش مصنوعی ، انسان ، کلام اسلامی