واکاوی منزلت زال در شاهنامه رشیدا (نمونه موردی نگاره زال در آشیانه سیمرغ)

بررسی منزلت زال در نگاره «زال در آشیان سیمرغ» در نسخه ی مصور شاهنامه فردوسی، امکان واکاوی پیوند متن حماسی و بازنمایی تصویری را فراهم می آورد. زال به عنوان یکی از شخصیت های محوری شاهنامه، از بدو تولد با نشانه ای اساطیری (موی سپید) معرفی می شود و سرنوشت او با سیمرغ گره می خورد. این پیوند، جایگاه او را از سطح یک کودک طردشده فراتر برده و به مرتبه ای مینوی و برگزیده ارتقا می دهد. در نگاره «زال در آشیان سیمرغ» از نسخه ی شاهنامه رشیدا، هنرمند با بهره گیری از عناصر بصری چون ترکیب بندی، جایگاه فضایی، رنگ و نسبت مقیاس ها، منزلت ویژه زال را برجسته ساخته است. قرارگیری زال در مرکز توجه، ارتباط عمودی او با سیمرغ و استفاده از رنگ های روشن در پوشش وی، همگی دلالت بر پاکی، تقدیر الهی و آینده قهرمانانه او دارند. مسئله اصلی پژوهش آن است که منزلت اساطیری زال در متن شاهنامه تا چه میزان در ساختار فرمی و رنگی نگاره بازتاب یافته است؟ فرض بر آن است که نگارگر با تاثیرپذیری از متن ادبی و با تاکید بر پیوند زال و سیمرغ، از طریق سازمان دهی عناصر تصویری، شان برگزیدگی و هویت قهرمانانه او را به مخاطب القا کرده است. هدف پژوهش حاضر، تحلیل چگونگی بازنمایی منزلت زال در نگاره یادشده و تبیین رابطه میان روایت حماسی و بیان تصویری است. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای انجام شده و نتایج آن نشان می دهد که نگارگر از طریق تمهیدات بصری، منزلت اساطیری زال را همسو با روایت شاهنامه تثبیت و تقویت کرده است.

کلیدواژه ها:

شاهنامه ، زال ، سیمرغ ، منزلت ، نگارگری ایرانی