نظریه نظم در تبیین ساختارهای نحوی و بلاغی متون ادبی عربی معاصر

نظریه نظم عبدالقاهر الجرجانی در گذشته (۴۷۱ هجری) که در دو کتاب ارزشمند اسرار البلاغه و دلائل الاعجاز تبیین شده است نخستین چارچوب منسجم زبان شناختی را ارائه می دهد که در آن معنا و زیبایی بلاغی یک متن نه در تک واژگان، بلکه در چگونگی چینش و ساختار نحوی (نظم) آن واژگان در نسبت با یکدیگر شکل می گیرد. این رویکرد که بیش از هزار سال پیش تدوین شده، شگفت آورانه با اصول بنیادین زبان شناسی نقش گرا و نظام بنیاد (SF) که توسط مایکل هالیدی در قرن بیستم میلادی پایه گذاری شد، هم خوانی عمیقی دارد. در زبان شناسی نقش گرا، نیز واحد اصلی معنا "بند" (Clause) در نظر گرفته می شود و سه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی چگونگی تولید معنا در سطوح مختلف ساختاری را تبیین می کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی به واکاوی همسانی های نظریه نظم با رویکردهای نقش گرا در تبیین ساختارهای نحوی بلاغی می پردازد و کارایی این دو پارادایم را در تحلیل نمونه های برگزیده ای از متون ادبی عربی معاصر (سروده های محمود درویش و آدونیس) به بوته آزمون می گذارد. یافته های پژوهش نشان می دهد که زبان شناسی نقش گرا، زبانی دقیق و صوری برای صورت بندی مجدد مفاهیم شهودی و کیفی مطرح شده در نظریه نظم مانند تقدیم و تاخیر، حذف، قصر و انواع تکرار فراهم می آورد، به ویژه فرانقش متنی با محوریت "مبتدا خبر" (Theme-Rheme) و نهادینه سازی (Given-New) و فرانقش اندیشگانی با نظام گذرایی (Transitivity) ابزارهای توانمندی برای عینیت بخشیدن به تحلیل های بلاغی الجرجانی محسوب می شوند. در مقابل، نظریه نظم با تاکید بر وجه زیبایی شناختی و تاثیر روانی معنایی ساختار بر مخاطب می تواند خلا موجود در زبان شناسی نقش گرا در زمینه ارزش گذاری کیفی و کارکرد بلاغی ادبی ساختارها را جبران کند. در نهایت این پژوهش به این نتیجه می رسد که تلفیق این دو نظریه می تواند به مثابه یک چارچوب تحلیلی جامع و کارآمد برای بررسی متون ادبی عربی معاصر به کار گرفته شود و افق های جدیدی را در نقد ادبی و تحلیل گفتمان بگشاید.

کلیدواژه ها:

نظریه نظم عبد القاهر الجرجانی ، زبان شناسی نقش گرای ، نظام بنیاد ، مایکل هالیدی