بررسی واژگان اخلاقی در نهج البلاغه از منظر معناشناسی شناختی: مطالعه ای بر مفاهیم 'تقوا'، 'عدالت' و 'زهد'

نهج البلاغه به عنوان یکی از مهم ترین متون دینی و اخلاقی اسلام، مجموعه ای ارزشمند از آموزه های اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی را در قالب بیانی ادبی و بلاغی عرضه می کند. واژگان کلیدی این اثر، افزون بر معنای واژگانی، از ظرفیت های شناختی و مفهومی گسترده ای برخوردارند و نقش مهمی در انتقال مفاهیم انتزاعی و شکل دهی به جهان بینی مخاطب ایفا می کنند. پژوهش حاضر با بهره گیری از رویکرد معناشناسی شناختی، به بررسی چگونگی شکل گیری و بازنمایی معنای واژگان اخلاقی «تقوا»، «عدالت» و «زهد» در نهج البلاغه می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر نظریه استعاره مفهومی و طرح واره های تصویری استوار است و می کوشد نشان دهد که این مفاهیم چگونه از طریق تجربه های زیسته، تعامل انسان با محیط و ساز و کارهای شناختی ذهن، مفهوم سازی و درک می شوند. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و داده های آن از خطبه ها، نامه ها و حکمت های نهج البلاغه استخراج و تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که مفاهیم اخلاقی در این اثر بر پایه استعاره های بنیادین سازمان یافته اند؛ به گونه ای که «تقوا» به مثابه «دژ و سپر»، «عدالت» به مثابه «ترازو و معیار تعادل» و «زهد» به مثابه «آزادی از دلبستگی های دنیوی» مفهوم سازی شده اند. این استعاره ها افزون بر انتقال مفاهیم اخلاقی، درک مخاطب از آموزه های دینی را نیز تسهیل می کنند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که معنا در نهج البلاغه حاصل تعامل میان زبان، تجربه زیسته، فرهنگ دینی و فرایندهای شناختی است و رویکرد معناشناسی شناختی می تواند ابزار مناسبی برای تحلیل متون دینی و تبیین رابطه زبان، اندیشه و نظام مفهومی اسلام باشد.

کلیدواژه ها:

معناشناسی شناختی ، استعاره مفهومی ، نهج البلاغه ، مفاهیم اخلاقی ، تقوا ، عدالت ، زهد