تحلیل تطبیقی مبانی فقهی و حقوقی «تقصیر» در تصمیم گیری خودکار الگوریتم های هوش مصنوعی: مطالعه موردی ایران و فرانسه

این پژوهش به بررسی پرسشی بنیادین می پردازد: در عصری که تصمیم گیری ها توسط الگوریتم های هوش مصنوعی انجام می شود، مفهوم «تقصیر» در حقوق مدنی چگونه باید بازتعریف یا بازتفسیر شود؟ با رشد سامانه های یادگیری ماشین، خودروهای خودران، الگوریتم های پزشکی، سیستم های اعتباردهی و پلتفرم های تصمیم یار، رابطه سنتی میان «فاعل انسانی» و «خطا» دچار دگرگونی اساسی شده است. تصمیم گیری خودکار الگوریتم ها، که مبتنی بر مجموعه ای از داده ها، مدل ها و فرایندهای پیچیده است، شفافیت و قابلیت پیش بینی رفتار را کاهش می دهد و در نتیجه، احراز تقصیر و تعیین مسئولیت را برای نظام های حقوقی دشوار می سازد. در حقوق کلاسیک ایران و فرانسه، مسئولیت مدنی بر پایه رفتار قابل انتساب به انسان، معیارهای احتیاط، خطا و قصور شکل گرفته است. اما در مواجهه با الگوریتم های خودآموز، که رفتار آن ها حاصل تعامل پویا با داده هاست، پرسش از اینکه «چه کسی مرتکب تقصیر شده است؟» اهمیت ویژه ای می یابد. خلاهای حقوقی، عدم پیش بینی مفهوم «فاعل غیرانسانی» و نبود استانداردهای مشخص برای طراحی، نظارت و ارزیابی عملکرد سیستم های هوش مصنوعی، ضرورت بازاندیشی در مبانی مسئولیت مدنی را مطرح می کند. مطالعه تطبیقی میان ایران و فرانسه می تواند تصویری شفاف از چالش ها و ظرفیت های موجود ارائه دهد. فرانسه به عنوان یکی از نظام های پیشرو در تدوین مقررات مرتبط با فناوری، مدل های نوینی برای مسئولیت مبتنی بر ریسک و نظارت بر الگوریتم ها پیشنهاد کرده است. در مقابل، نظام حقوقی ایران همچنان متکی بر مفاهیم سنتی تقصیر و قواعد فقهی است و نیازمند توسعه چارچوبی متناسب با فناوری های نوظهور می باشد. هدف اصلی مقاله ارائه یک تحلیل عمیق فقهی و حقوقی از تقصیر در حوزه هوش مصنوعی، بررسی چالش های انتساب مسئولیت، و ارائه الگویی پیشنهادی برای آینده نظام حقوقی ایران با بهره گیری از تجربیات فرانسه است.

کلیدواژه ها:

تقصیر ، هوش مصنوعی ، مسئولیت مدنی ، تصمیم گیری خودکار ، حقوق تطبیقی ، نظام حقوقی ایران و فرانسه