الهیات کرامت محور در جهان پساسکولار: بازخوانی نسبت دین، حقوق بشر و مقاصد شریعت در گفتمان اسلامی معاصر

هر گفتمان اسلامی درباره کرامت انسانی و حقوق بشر، یکی از بنیادی ترین عرصه های منازعه معرفتی میان سنت الهی و رویکردهای مدرن سکولار است. در این گفتمان، انسان نه صرفا موجودی زیست شناختی یا اجتماعی، بلکه «خلیفه الله»، حامل نفخه الهی و برخوردار از «قابلیت تعالی» تعریف می شود. از این منظر، کرامت انسانی ریشه در خلقت دارد، نه در قراردادهای اجتماعی یا توافقه ای عقلانی بشر. قرآن کریم با آیه «و لقد کرمنا بنی آدم» کرامت را به عنوان عطیه ای الهی و مستقل از نژاد، جنس، دین و موقعیت اجتماعی برای همه انسان ها به رسمیت می شناسد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، به دنبال بازخوانی نسبت میان دین، کرامت انسانی و حقوق بشر در گفتمان اسلامی است. یافته های تحقیق نشان می دهد کرامت در اندیشه اسلامی دارای سه لایه متمایز است: (۱) لایه هستی شناختی مبتنی بر خلقت الهی و روحانی انسان، (۲) لایه اخلاقی تربیتی ناظر به کمال و تعالی، و (۳) لایه فقهی حقوقی که در قالب مقاصد شریعت نظیر حفظ نفس، عقل، دین، مال و نسل تبلور می یابد. نوآوری اصلی پژوهش حاضر در تبیین «الهیات کرامت محور» به عنوان چارچوبی نظری است که ضمن پاسداشت آزادی و عدالت، آنها را در چارچوب اخلاق، معنویت و مسئولیت اجتماعی سامان می دهد. بر این اساس، حقوق بشر در اسلام نه امری برگرفته از غرب، بلکه امتداد منطقی آموزه های وحیانی و اخلاقی در جهان معاصر تلقی می شود؛ نظامی که عدالت، آزادی و کرامت را از جدایی از خداوند مصون می دارد و انسان را به مسئولیت اخلاقی و اجتماعی فرا می خواند.

کلیدواژه ها:

کرامت انسانی ، حقوق بشر ، گفتمان اسلامی ، الهیات کرامت محور ، عدالت اجتماعی