واکاوی اقتصاد خرد مسکن در عصر کوچک سازی اجباری (از زیست اشتراکی تا فقر پنهان سکونتی در تهران)

بحران مسکن در کلان شهر تهران، با افزایش بی سابقه قیمت ها و کاهش شدید قدرت خرید خانوارها، پدیده ای نوظهور را رقم زده است که در این پژوهش «عصر کوچک سازی اجباری» نامیده می شود. این پژوهش با هدف واکاوی پیوند میان اقتصاد خرد مسکن، کوچک سازی اجباری، زیست اشتراکی و فقر پنهان سکونتی در تهران انجام شده است. روش پژوهش آمیخته (کمی-کیفی) و از نوع توصیفی-تحلیلی است. داده های کمی از طریق پرسش نامه از ۳۹۵ خانوار ساکن در شش منطقه منتخب تهران و داده های کیفی از طریق ۳۰ مصاحبه نیمه ساختاریافته با سرپرستان خانوارهای ساکن در واحدهای زیر ۴۰ مترمربع گردآوری شد. تحلیل داده های کمی با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و نرم افزارهای SmartPLS و AMOS و تحلیل داده های کیفی با روش تحلیل مضمون و نرم افزار MAXQDA انجام گرفت. یافته ها نشان داد که عوامل اقتصادی (قیمت زمین، تورم مسکن، نرخ ارز و نرخ سود بانکی) با ضریب ۰.۴۸ و عوامل رفتاری (رفتار تقلیدی، خوش بینی افراطی و ادراک از ناامنی اقتصادی) با ضریب ۰.۳۴، مهم ترین محرک های کوچک سازی اجباری هستند. کوچک سازی اجباری با ضریب ۰.۵۱، شدت زیست اشتراکی را افزایش می دهد و این دو پدیده، به صورت مستقیم و غیرمستقیم (با میانجی گری زیست اشتراکی)، فقر پنهان سکونتی را تشدید می کنند. اثر کل عوامل اقتصادی بر فقر پنهان سکونتی برابر با ۰.۴۹ و اثر کل کوچک سازی اجباری بر آن برابر با ۰.۵۰ است. زیست اشتراکی در تهران عمدتا به صورت اجباری، غیررسمی و فاقد قواعد شفاف است و در نتیجه، به جای تقویت سرمایه اجتماعی، به تضعیف ارزش های اسلامی (به ویژه محرمیت و امنیت اخلاقی) با ضریب -۰.۳۲ می انجامد. با این حال، سازگاری فرهنگی-محلی (هنجارهای محلی و پیوندهای خویشاوندی) با ضریب تعدیل گری ۰.۲۹، تا حدودی اثرات منفی زیست اشتراکی را تعدیل می کند. یافته های کیفی نیز نشان داد که ساکنان فضاهای کوچک و اشتراکی، تجربه ای از از دست دادن کنترل بر فضای زندگی، استرس مزمن، کاهش سلامت روان، تضعیف روابط خانوادگی و انزوای اجتماعی را روایت می کنند. نتیجه گیری نهایی این است که فقر پنهان سکونتی در تهران، حاصل تعامل پیچیده عوامل ساختاری و رفتاری است و سیاست های فعلی مسکن، به جای کاهش آن، به تشدید این پدیده دامن زده اند.

کلیدواژه ها:

اقتصاد خرد ، مسکن شهری ، کوچک سازی ، زیست اشتراکی ، فقر سکونتی