از حسن و قبح تا حق و تکلیف؛ بازسازی کلامی مبانی الزام حقوقی در نظام حقوقی معاصر بر پایه نظریه عدل امامیه

مسئله مبنای الزام حقوقی از مهم ترین پرسش های فلسفه حقوق است؛ زیرا صرف اعتبار نهادی قانون، لزوما توضیح دهنده چرایی الزام آوری آن برای مخاطبان حقوقی نیست. در سنت کلامی امامیه، نظریه عدل و آموزه حسن و قبح عقلی ظرفیت هایی برای تبیین رابطه عقل، ارزش، حق و تکلیف فراهم می کنند که می توان آنها را در مواجهه با مسائل معاصر فلسفه حقوق بازخوانی کرد. پژوهش حاضر با هدف بازسازی مبانی کلامی الزام حقوقی و تبیین ظرفیت نظریه عدل امامیه در ارائه الگویی برای «الزام حقوقی موجه» انجام شده است. این پژوهش از حیث هدف، نظری و از حیث روش، توصیفی تحلیلی است و با بهره گیری از رویکرد تحلیل مفهومی بازسازانه انجام می شود. در این رویکرد، مفاهیم بنیادین نظریه عدل امامیه، از جمله حسن و قبح عقلی، عقل، عدل، حق، تکلیف و مسئولیت، ابتدا در زمینه نظری خود شناسایی و تفکیک شده و سپس روابط هنجاری میان آنها در ارتباط با مسئله الزام حقوقی بازسازی می شود. در ادامه، با برقراری تفکیک مفهومی میان اعتبار قانون، اقتدار حقوقی و الزام به اطاعت و با استفاده مقایسه ای از مباحث فلسفه حقوق معاصر، الگوی نظری پژوهش صورت بندی می گردد. یافته های پژوهش نشان می دهد که می توان میان «حسن و قبح عقلی»، «عدل»، «حق و تکلیف» و «الزام حقوقی موجه» رابطه ای نظری برقرار کرد؛ به گونه ای که الزام حقوقی موجه نه صرفا بر اعتبار نهادی، بلکه بر قابلیت توجیه عقلانی، سازگاری با عدالت و امکان انتساب مسئولیت نیز استوار باشد. بر این اساس، الگوی پیشنهادی پژوهش، الزام حقوقی موجه را حاصل تعامل چهار مولفه «اعتبار نهادی»، «قابلیت توجیه عقلانی»، «سازگاری با عدالت» و «امکان انتساب مسئولیت» می داند. این بازسازی نشان می دهد که نظریه عدل امامیه، در صورت بازآرایی تحلیلی ظرفیت های درونی آن، می تواند از سطح یک آموزه کلامی فراتر رفته و در صورت بندی معاصر مبانی الزام و مشروعیت هنجاری قانون نقش ایفا کند.

کلیدواژه ها:

حسن و قبح عقلی ، نظریه عدل امامیه ، الزام حقوقی ، حق و تکلیف ، تحلیل مفهومی ، بازسازی نظری