تبیین مولفه های شهروندی دیجیتال در کتب درسی و ارائه راهکارهایی برای آموزش سواد رسانه ای در مدارس

پژوهش حاضر با هدف تبیین مولفه های شهروندی دیجیتال در کتب درسی دوره اول متوسطه و ارائه راهکارهایی برای آموزش سواد رسانه ای در مدارس، با استفاده از رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و با بررسی ۱۲ جلد کتاب درسی دوره اول متوسطه (شامل کتاب های فارسی، مطالعات اجتماعی، پیام های آسمان، تفکر و سبک زندگی، کار و فناوری و علوم تجربی) که با روش نمونه گیری هدفمند و بر اساس میزان ارتباط با موضوع شهروندی دیجیتال و سواد رسانه ای انتخاب شدند، داده های مربوط به مولفه های شهروندی دیجیتال جمع آوری و با استفاده از روش کدگذاری موضوعی تحلیل گردید و سپس، با انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۸ نفر از معلمان با تجربه، متخصصان برنامه ریزی درسی، کارشناسان سواد رسانه ای و فناوری آموزشی که با روش نمونه گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند، داده های مربوط به راهکارهای آموزش سواد رسانه ای در مدارس جمع آوری و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری موضوعی تحلیل گردید. در بخش کمی، جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر دوره اول متوسطه شهر اصفهان (۱۲۴۰۰ نفر) بود که از میان آن ها، ۳۸۰ نفر با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند و به پرسشنامه محقق ساخته سواد رسانه ای (با ۲۴ گویه و ۴ مولفه، ضریب پایایی ۹۰/۰) پاسخ دادند. تحلیل داده ها در بخش کیفی با استفاده از کدگذاری موضوعی و در بخش کمی با استفاده از آزمون های t تک نمونه ای و تحلیل عاملی تاییدی انجام گرفت. یافته های بخش کیفی منجر به شناسایی ۵ مولفه اصلی شهروندی دیجیتال در کتب درسی شامل دسترسی و مشارکت دیجیتال، حقوق و مسئولیت های دیجیتال، امنیت و حریم خصوصی، روابط دیجیتال و ارتباطات، و تفکر انتقادی و سواد اطلاعاتی گردید و نتایج تحلیل نشان داد که به مولفه های امنیت و حریم خصوصی و تفکر انتقادی و سواد اطلاعاتی، کمتر از سایر مولفه ها توجه شده است. همچنین، ۶ راهکار اصلی برای آموزش سواد رسانه ای در مدارس شامل ادغام محتوای سواد رسانه ای در برنامه های درسی موجود، طراحی و تولید محتوای آموزشی استاندارد، توانمندسازی معلمان در حوزه سواد رسانه ای، استفاده از روش های تدریس تعاملی و مشارکتی، ایجاد محیط های یادگیری امن و حمایت گر، و همکاری با خانواده ها و نهادهای مرتبط شناسایی شدند.

کلیدواژه ها:

شهروندی دیجیتال ، سواد رسانه ای ، کتب درسی ، دوره اول متوسطه ، برنامه درسی