هوش اخلاقی و نقش آن در شکل گیری هویت تحصیلی و پیشگیری از رفتارهای پرخطر در نوجوانان

پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش هوش اخلاقی در شکل گیری هویت تحصیلی و پیشگیری از رفتارهای پرخطر در نوجوانان، با استفاده از رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) انجام شد. در بخش کیفی، با استفاده از روش مطالعه پدیدارشناسی و با انجام مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۲۲ نفر از معلمان با تجربه، مشاوران مدرسه، متخصصان روان شناسی تربیتی و کارشناسان حوزه اخلاق که با روش نمونه گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند، داده های مربوط به ادراکات، تجارب و دیدگاه های آنان در مورد نقش هوش اخلاقی بر هویت تحصیلی و رفتارهای پرخطر جمع آوری و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و کدگذاری موضوعی تحلیل گردید. در بخش کمی، جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان پسر دوره دوم متوسطه شهر اصفهان (۱۲۴۰۰ نفر) بود که از میان آن ها، ۳۸۰ نفر با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند و به پرسشنامه های محقق ساخته ی هوش اخلاقی (با ۲۴ گویه و ۴ مولفه، ضریب پایایی ۹۱/۰)، هویت تحصیلی (با ۲۰ گویه و ۴ مولفه، ضریب پایایی ۸۹/۰) و رفتارهای پرخطر (با ۱۸ گویه و ۳ مولفه، ضریب پایایی ۸۸/۰) پاسخ دادند. تحلیل داده ها در بخش کیفی با استفاده از کدگذاری باز، محوری و انتخابی و در بخش کمی با استفاده از آزمون های t تک نمونه ای، تحلیل عاملی تاییدی، ضریب همبستگی پیرسون و مدل سازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی (PLS) انجام گرفت. یافته های بخش کیفی منجر به شناسایی ۴ مولفه اصلی برای هوش اخلاقی شامل همدلی، وجدان، خودکنترلی و احترام گردید و ۴ مولفه اصلی برای هویت تحصیلی شامل هویت موفق، هویت دنبال کننده، هویت دیررس و هویت سردرگم شناسایی شدند و ۳ مولفه اصلی برای رفتارهای پرخطر شامل رفتارهای خودآسیب رسان، رفتارهای اجتماعی-پرخطر و رفتارهای تحصیلی-پرخطر شناسایی شدند. نتایج بخش کمی نشان داد که هوش اخلاقی تاثیر مثبت و معناداری بر هویت تحصیلی موفق و تاثیر منفی و معناداری بر هویت تحصیلی سردرگم و رفتارهای پرخطر دارد و بین هوش اخلاقی با هویت تحصیلی موفق دارد. بر اساس یافته ها، هوش اخلاقی با تقویت همدلی، وجدان، خودکنترلی و احترام، می تواند به شکل گیری هویت تحصیلی مثبت و پایدار کمک کند و از این طریق، از بروز رفتارهای پرخطر در نوجوانان پیشگیری نماید و برنامه های آموزشی مبتنی بر هوش اخلاقی در مدارس، به عنوان یک راهکار موثر برای ارتقای سلامت روانی و اجتماعی دانش آموزان توصیه می شود.

کلیدواژه ها:

هوش اخلاقی ، هویت تحصیلی ، رفتارهای پرخطر ، نوجوانان ، همدلی