زیست بوم تربیتی در عصر فراوانی اطلاعات: امکان سنجی و واکاوی اخلاقی کاربست هوش مصنوعی در نظام تعلیم و تربیت ایران با تاکید بر آموزه های حکمت متعالیه

پژوهش حاضر با هدف امکان سنجی و واکاوی اخلاقی کاربست هوش مصنوعی در زیست بوم تربیتی عصر فراوانی اطلاعات با تاکید بر آموزه های حکمت متعالیه انجام شد. در عصر حاضر که با انفجار اطلاعات، دسترسی بی سابقه به داده ها و ظهور فناوری های هوشمند مواجه هستیم، نظام تعلیم و تربیت ایران با چالش ها و فرصت های بی نظیری روبرو شده است و هوش مصنوعی، به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهای این عصر، پتانسیل تحول آفرینی در فرایند یاددهی-یادگیری را دارد، اما کاربست آن در نظام تربیتی، نیازمند امکان سنجی دقیق و واکاوی اخلاقی مبتنی بر مبانی فلسفی و فرهنگی بومی است. در این پژوهش، با استفاده از روش تحلیل مفهومی و استدلال فلسفی و با بهره گیری از آموزه های حکمت متعالیه ملاصدرا (اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری، نفس شناسی، علم حضوری و حصولی، و اخلاق فضیلت محور)، به بررسی ابعاد مختلف کاربست هوش مصنوعی در نظام تعلیم و تربیت ایران پرداخته شده است. یافته های پژوهش نشان داد که هوش مصنوعی با قابلیت های شخصی سازی یادگیری، تحلیل داده های رفتاری و شناختی، ارائه بازخورد فوری، خودکارسازی فرایندهای تکراری و ایجاد محیط های یادگیری تطبیقی، می تواند در چهار سطح (کلان، میانی، خرد و فردی) در نظام تعلیم و تربیت ایران کاربست یابد، اما این کاربست، مشروط به رعایت اصول اخلاقی ناظر بر حفظ کرامت انسانی، تقویت هویت دینی و ملی، عدالت آموزشی، حریم خصوصی، شفافیت الگوریتمی، مسئولیت پذیری، کاهش وابستگی و استقلال فکری فراگیران است. تحلیل فلسفی بر اساس حکمت متعالیه نشان داد که هوش مصنوعی، اگرچه می تواند ابزاری کارآمد در خدمت اهداف تربیتی باشد، اما به دلیل محدودیت های ذاتی در ادراک حضوری، تعقل شهودی و درک معانی وجودی، هرگز نمی تواند جایگزین معلم انسانی شود و نقش معلم، در عصر هوش مصنوعی، از انتقال دهنده اطلاعات به تسهیل گر، مربی اخلاقی و راهنمای وجودی ارتقا می یابد و این، با آموزه های حکمت متعالیه که بر اصالت وجود، حرکت جوهری نفس و نقش تعلیم در شکوفایی استعدادهای فطری تاکید دارد، همخوانی کامل دارد. بر اساس یافته ها، امکان سنجی کاربست هوش مصنوعی در نظام تعلیم و تربیت ایران، با رعایت اصول اخلاقی و فلسفی حکمت متعالیه، امکان پذیر و مطلوب است و می تواند به بهبود کیفیت، افزایش عدالت و ارتقای کارآمدی نظام آموزشی کمک کند، به شرط آنکه با نگاه انتقادی، هوشمندانه و مبتنی بر ارزش های دینی و ملی، به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، زیست بوم تربیتی ، حکمت متعالیه ، اخلاق تربیتی ، فراوانی اطلاعات ، امکان سنجی