بررسی ارائه الگوی مشاوره گروهی برای ارتقای هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی

پژوهش حاضر با هدف طراحی و اعتباریابی الگوی مشاوره گروهی برای ارتقای هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی در دانش آموزان انجام شده است. هوش هیجانی به عنوان توانایی شناسایی، درک، ابراز، مدیریت و تنظیم هیجانات خود و دیگران و استفاده از هیجانات برای تسهیل تفکر، حل مسئله و سازگاری، و مهارت های اجتماعی به عنوان مجموعه رفتارهای آموخته شده ای که فرد را قادر به تعامل موثر با دیگران می سازند، دو شایستگی بنیادین برای موفقیت تحصیلی، شغلی، اجتماعی و بهزیستی روان شناختی در قرن بیست و یکم هستند. با این حال، نظام های آموزشی سنتی که عمدتا بر ابعاد شناختی (دانش و حفظیات) متمرکزند، توجه کافی به پرورش این ابعاد حیاتی ندارند و بسیاری از دانش آموزان با ضعف در هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی (مانند عدم توانایی در مدیریت خشم، حل تعارض، همدلی و همکاری) دست و پنجه نرم می کنند. مشاوره گروهی به عنوان یک مداخله روان شناختی قدرتمند، بستری بی نظیر برای پرورش هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی فراهم می کند: در گروه، اعضا می توانند هیجانات خود را در محیطی امن کاوش کنند، از طریق بازخورد همسالان و مشاور، خودآگاهی هیجانی خود را افزایش دهند، مهارت های ارتباطی و اجتماعی را در عمل تمرین کنند، از تجارب یکدیگر بیاموزند و احساس تعلق و پذیرش را تجربه کنند. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش تحلیل محتوای استقرایی مبانی نظری هوش هیجانی (مدل بار-آن و مدل مایر و سالووی) و مهارت های اجتماعی و همچنین مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با ۱۶ مشاور مدرسه باتجربه و ۲۰ دانش آموز، الگوی اولیه مشاوره گروهی طراحی شد. این الگو شامل ۱۰ جلسه ۹۰ دقیقه ای با پنج مولفه اصلی «خودآگاهی هیجانی»، «خودتنظیمی و مدیریت هیجانات»، «همدلی و آگاهی اجتماعی»، «مهارت های ارتباطی و بین فردی» و «تصمیم گیری مسئولانه و حل مسئله اجتماعی» بود. در مرحله کمی، با روش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون-پس آزمون-پیگیری با گروه گواه، ۴۰ دانش آموز متوسطه اول (۲۰ نفر گروه آزمایش و ۲۰ نفر گروه گواه) به مدت ۱۰ هفته تحت الگوی مشاوره گروهی قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه هوش هیجانی بار-آن (نسخه نوجوان، ۲۰۰۰) با ۶۰ گویه در پنج مولفه، پرسشنامه مهارت های اجتماعی (محقق ساخته با ۲۸ گویه در چهار مولفه همکاری، ارتباط موثر، حل تعارض و همدلی) و چک لیست مشاهده رفتار بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (هوش هیجانی: ۹۱/۰، مهارت های اجتماعی: ۸۸/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل واریانس آمیخته با اندازه گیری مکرر انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «گروه به مثابه آینه: بازتاب خود در چشم دیگران»، «یادگیری از طریق تجربه و تمرین»، «احساس تعلق و پذیرش بی قید و شرط»، «چالش های اجرایی مشاوره گروهی در مدارس» و «نقش تسهیل گر مشاور» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که الگوی مشاوره گروهی به طور معناداری هوش هیجانی (۰۰۱/۰>p، ۵۶/۰=η²) و مهارت های اجتماعی (۰۰۱/۰>p، ۵۲/۰=η²) را افزایش داده است. بیشترین افزایش در مولفه های «خودتنظیمی و مدیریت هیجانات» (۵۸/۰=η²) و «حل تعارض» (۵۴/۰=η²) مشاهده شد. این تاثیرات در پیگیری سه ماهه پایدار باقی ماند. این پژوهش یک الگوی معتبر و اثربخش مشاوره گروهی ارائه می دهد که می تواند در مدارس برای ارتقای هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی دانش آموزان مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

مشاوره گروهی ، هوش هیجانی ، مهارت های اجتماعی ، دانش آموزان ، خودآگاهی هیجانی ، همدلی ، حل تعارض