هنرستان و هنرآموز: چشم اندازی نوین در آموزش مهارت های فنی و حرفه ای

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل مولفه های چشم انداز نوین در آموزش مهارت های فنی و حرفه ای در هنرستان ها و ارائه الگویی عملیاتی برای تحول در نظام آموزش فنی و حرفه ای ایران انجام شده است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی متوالی اکتشافی در دو بخش کیفی و کمی اجرا گردید. در بخش کیفی، با بهره گیری از روش نظریه زمینه ای و نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی، با ۳۰ نفر از هنرآموزان باتجربه، مدیران هنرستان های موفق، کارشناسان آموزش فنی و حرفه ای، متخصصان برنامه ریزی درسی و صاحبان صنایع در استان های تهران، اصفهان و خراسان رضوی مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام شد. داده های کیفی با استفاده از روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) و با نرم افزار MAXQDA تحلیل گردید و به شناسایی ۴ مقوله اصلی (چشم انداز برنامه درسی-آموزشی، چشم انداز ساختاری-مدیریتی، چشم انداز فناورانه-تجهیزاتی، و چشم انداز ارتباطی-اشتغال محور) و ۲۸ مقوله فرعی منجر شد که هر یک با شاخص ها و مصادیق متعددی تبیین گردیدند. در بخش کمی، بر اساس یافته های کیفی و مرور ادبیات نظری، پرسشنامه محقق ساخته با ۵۸ گویه در مقیاس پنج درجه ای لیکرت طراحی گردید و پس از تایید روایی محتوایی (CVR>۰.۷۸ و CVI>۰.۸۰) و پایایی (آلفای کرونباخ ۹۳/۰ برای کل پرسشنامه و دامنه ۸۸/۰ تا ۹۲/۰ برای ابعاد)، بر روی نمونه ای ۴۲۰ نفری از هنرآموزان، مدیران و کارشناسان در سه استان مذکور با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی اجرا شد. نتایج نشان داد که چشم انداز ارتباطی-اشتغال محور با میانگین ۵۲/۴ و چشم انداز فناورانه-تجهیزاتی با میانگین ۴۴/۴ به عنوان مهم ترین و ضروری ترین مولفه های چشم انداز نوین شناسایی شدند و در مقابل، چشم انداز برنامه درسی-آموزشی با میانگین ۱۸/۴ و چشم انداز ساختاری-مدیریتی با میانگین ۰۴/۴ در رتبه های بعدی قرار گرفتند. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که چهار مولفه شناسایی شده، ۷۴ درصد از واریانس اثربخشی چشم انداز نوین را تبیین می کنند و در این میان، چشم انداز ارتباطی-اشتغال محور با ضریب استاندارد شده ۳۹/۰ و چشم انداز فناورانه-تجهیزاتی با ضریب ۳۴/۰ بیشترین سهم را در پیش بینی اثربخشی کلی دارند. بر اساس یافته ها، چشم انداز نوین در آموزش مهارت های فنی و حرفه ای، مبتنی بر تحول در چهار حوزه کلیدی است: در حوزه برنامه درسی، نیاز به بازنگری اساسی در محتوا و روش های آموزشی با تاکید بر رویکردهای تلفیقی، مسئله محور، پروژه محور و کارآفرینانه و همچنین انعطاف پذیری در طراحی برنامه های درسی متناسب با نیازهای روز صنعت و بازار کار؛ در حوزه ساختاری-مدیریتی، نیاز به تغییر نگاه به هنرستان ها از مراکز آموزشی حاشیه ای به قطب های اصلی توسعه مهارت و کارآفرینی، تمرکززدایی و واگذاری اختیارات به هنرستان ها، و توانمندسازی هنرآموزان به عنوان تسهیل گران و مربیان کارآفرین؛ در حوزه فناورانه-تجهیزاتی، نیاز به تجهیز هنرستان ها به فناوری های نوین، ایجاد کارگاه های هوشمند و مجهز، و استفاده از شبیه سازی ها و واقعیت مجازی در آموزش؛ و در حوزه ارتباطی-اشتغال محور، نیاز به ایجاد شبکه های ارتباطی قوی با صنایع و بازار کار، برگزاری دوره های کارآموزی در محیط های واقعی کار، و راه اندازی مراکز نوآوری و کارآفرینی در هنرستان ها است.

کلیدواژه ها:

هنرستان ، هنرآموز ، آموزش فنی و حرفه ای ، چشم انداز نوین ، مهارت آموزی