تاثیر دگرگونی موضوعات و تحول زمان و مکان بر افتاء و قوانین کیفری ایران

پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر دگرگونی موضوعات و تحول زمان و مکان بر افتاء و قوانین کیفری ایران انجام شده است. این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی و با تاکید بر تحلیل متون فقهی، اصولی و حقوقی، بررسی قوانین موضوعه و رویه قضایی صورت گرفته است و در این راستا، با بهره گیری از منابع معتبر فقهی (شامل قرآن، سنت، کتب اصولی و فتوای فقهای بزرگ امامیه)، کتب حقوقی (شامل قوانین کیفری ایران، آرای وحدت رویه دیوان عالی کشور و نظرات مشورتی اداره حقوقی قوه قضائیه) و مقالات علمی منتشر شده در پایگاه های علمی داخلی و خارجی، به تحلیل و تبیین تاثیر تحولات زمان و مکان و دگرگونی موضوعات بر فرایند افتاء و قوانین کیفری پرداخته شده است. یافته ها نشان داد که دگرگونی موضوعات و تحول زمان و مکان، تاثیر عمیق و غیرقابل انکاری بر افتاء و قوانین کیفری ایران داشته است و این تاثیر، در ابعاد مختلفی از جمله تغییر در موضوعات و مصادیق جرایم، تغییر در ارزش ها و هنجارهای اجتماعی، تغییر در روش های ارتکاب جرم، تغییر در ابزارها و وسایل ارتکاب جرم، و تغییر در ادراکات و انتظارات جامعه از عدالت کیفری، قابل مشاهده است. همچنین نتایج حاکی از آن است که فقه پویای شیعه با بهره گیری از منابع غنی و قواعد فقهی مانند قاعده «لاضرر»، قاعده «نفی عسر و حرج»، قاعده «تغییر احکام به تغییر موضوعات»، و اصل «مصلحت»، ظرفیت بالایی برای پاسخگویی به تحولات زمان و مکان و دگرگونی موضوعات دارد و فقهای امامیه با بهره گیری از روش اجتهاد پویا و رویکرد تعقلی، توانسته اند خود را با مقتضیات زمانه تطبیق دهند و احکام و قوانین مناسبی را برای موضوعات جدید و مستحدثه استنباط و تدوین کنند و از این منظر، قانون گذار کیفری ایران نیز با الهام از فقه پویا و با در نظر گرفتن تحولات اجتماعی، به بازنگری و اصلاح قوانین کیفری در راستای تامین عدالت و پاسخگویی به نیازهای جامعه پرداخته است. بررسی تطبیقی نشان داد که در نظام های حقوقی مختلف، رویکردهای متفاوتی برای مواجهه با تحولات زمان و مکان در حقوق کیفری اتخاذ شده است و نظام حقوقی ایران، با تکیه بر مبانی فقهی خود، رویکردی متعادل و مبتنی بر اصول و قواعد فقهی مستحکم را در پیش گرفته است که در آن، ضمن حفظ ثبات و استمرار اصول و ارزش های اسلامی، به پویایی و انعطاف پذیری در مواجهه با موضوعات جدید و متغیرهای اجتماعی توجه شده است و از این منظر، نظام حقوقی ایران از ظرفیت بالایی برای پاسخگویی به تحولات زمان و مکان و دگرگونی موضوعات برخوردار است. با توجه به سرعت فزاینده تحولات اجتماعی، فناورانه و اقتصادی در عصر حاضر، ضرورت بازنگری مستمر در قوانین کیفری و تطبیق آن ها با مقتضیات زمان و مکان، و همچنین تقویت روش اجتهاد پویا در حوزه افتاء، بیش از پیش آشکار می شود و بر اساس یافته ها، به قانون گذاران، قضات، فقها و پژوهشگران پیشنهاد می شود که با رویکردی پویا و آینده نگر، به بازنگری مستمر در قوانین کیفری و تطبیق آن ها با تحولات اجتماعی، و همچنین به تقویت بنیان های فقهی و حقوقی برای مواجهه با موضوعات جدید و مستحدثه بپردازند و از این طریق، به تحقق عدالت کیفری و حفظ امنیت و نظم اجتماعی در جامعه اسلامی کمک نمایند.

کلیدواژه ها:

دگرگونی موضوعات ، تحول زمان و مکان ، افتاء ، قوانین کیفری ، فقه پویا