پویایی فقه امامیه در مواجهه با مالکیت فکری و حقوق پدیدآورندگان در فضای مجازی

پژوهش حاضر با هدف بررسی پویایی فقه امامیه در مواجهه با مالکیت فکری و حقوق پدیدآورندگان در فضای مجازی انجام شده است. این مطالعه به روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد اجتهادی و با تاکید بر تحلیل متون فقهی، اصولی و حقوقی انجام گردید و منابع مورد بررسی شامل کتب فقهی معتبر، کتب اصولی، مقالات علمی، قوانین موضوعه و اسناد بین المللی مرتبط با مالکیت فکری بود. یافته ها نشان داد که فقه امامیه با بهره گیری از منابع چهارگانه (کتاب، سنت، عقل و اجماع) و با تکیه بر قواعد فقهی مانند قاعده «الناس مسلطون علی اموالهم»، قاعده «لاضرر»، قاعده «احباط»، قاعده «اتلاف» و قاعده «تسبیب»، ظرفیت بالایی برای تبیین و تحلیل مالکیت فکری و حقوق پدیدآورندگان در فضای مجازی دارد و این قواعد، چارچوبی مستحکم برای اثبات مشروعیت مالکیت فکری و حمایت از حقوق پدیدآورندگان فراهم می آورند. همچنین نتایج حاکی از آن است که با وجود برخی دیدگاه های سنتی که مالکیت فکری را به دلیل عدم عینیت، خارج از شمول ادله مالکیت می دانستند، دیدگاه غالب در فقه معاصر امامیه، بر مشروعیت و حرمت نقض این حقوق تاکید دارد و پدیدآورندگان را در زمره مالکان و صاحبان حق می شمارد و این رویکرد، با تحولات روزافزون فضای مجازی و گسترش تولیدات فکری و خلاقانه، بیش از پیش اهمیت یافته است و از این رو، فقهای امامیه با بهره گیری از روش اجتهاد پویا و رویکرد تعقلی، توانسته اند خود را با مقتضیات زمانه تطبیق دهند و پاسخ های مناسبی برای چالش های حقوقی و اخلاقی فضای مجازی ارائه نمایند. بررسی تطبیقی نشان داد که بین فقه امامیه و نظام های حقوقی غربی، در اصول کلی حمایت از مالکیت فکری، اشتراکات قابل توجهی وجود دارد، اما در مبانی فلسفی و رویکردهای اجرایی، تفاوت هایی نیز مشاهده می شود که ریشه در تفاوت های جهان بینی و مبانی حقوقی این دو نظام دارد. با توجه به رشد فزاینده تولیدات فکری در فضای مجازی و ضرورت حمایت از حقوق پدیدآورندگان در چارچوب موازین شرعی، ضرورت تدوین نظام جامع فقهی-حقوقی مالکیت فکری مبتنی بر اصول فقه امامیه بیش از پیش آشکار می شود و بر اساس یافته ها، به فقها، حقوق دانان و سیاست گذاران پیشنهاد می شود که با برگزاری نشست های تخصصی، تدوین نظام نامه های جامع، و همکاری بین رشته ای، به تولید نظامی کارآمد و متناسب با شرایط عصر دیجیتال بپردازند و از این طریق، هم به حفظ حقوق پدیدآورندگان و هم به ارتقای اخلاق و عدالت در فضای مجازی کمک نمایند.

کلیدواژه ها:

فقه امامیه ، مالکیت فکری ، حقوق پدیدآورندگان ، فضای مجازی ، قواعد فقهی