بررسی عوامل ساختاری، مدیریتی و روان شناختی در کاهش انگیزه حرفه ای معلمان و راهکارهای توانمندسازی آنان

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل ساختاری، مدیریتی و روان شناختی موثر بر کاهش انگیزه حرفه ای معلمان و ارائه راهکارهای توانمندسازی آنان در نظام آموزشی ایران انجام شده است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی متوالی اکتشافی در دو بخش کیفی و کمی اجرا گردید. در بخش کیفی، با بهره گیری از روش نظریه زمینه ای و نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی، با ۳۲ نفر از معلمان با سابقه بیش از ۱۵ سال، مدیران مدارس، کارشناسان آموزش و پرورش و روانشناسان صنعتی-سازمانی در استان تهران و اصفهان مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام شد. داده های کیفی با استفاده از روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) و با نرم افزار MAXQDA تحلیل گردید و به شناسایی ۴ مقوله اصلی (عوامل ساختاری-اداری، عوامل مدیریتی-رهبری، عوامل روان شناختی-فردی، و راهکارهای توانمندسازی) و ۲۶ مقوله فرعی منجر شد که هر یک با شاخص ها و مصادیق متعددی تبیین گردیدند. در بخش کمی، بر اساس یافته های کیفی و مرور ادبیات نظری، پرسشنامه محقق ساخته با ۵۶ گویه در مقیاس پنج درجه ای لیکرت طراحی گردید و پس از تایید روایی محتوایی (CVR>۰.۷۸ و CVI>۰.۸۱) و پایایی (آلفای کرونباخ ۹۲/۰ برای کل پرسشنامه و دامنه ۸۷/۰ تا ۹۱/۰ برای ابعاد)، بر روی نمونه ای ۴۱۰ نفری از معلمان دوره متوسطه در شهر تهران با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی اجرا شد. نتایج نشان داد که عوامل مدیریتی-رهبری با میانگین ۴۵/۴ و عوامل ساختاری-اداری با میانگین ۳۷/۴ به عنوان مهم ترین عوامل کاهش دهنده انگیزه حرفه ای معلمان شناسایی شدند و در مقابل، عوامل روان شناختی-فردی با میانگین ۹۲/۳ در رتبه سوم قرار گرفت. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که سه مولفه اصلی، ۷۲ درصد از واریانس کاهش انگیزه حرفه ای معلمان را تبیین می کنند و در این میان، عوامل مدیریتی-رهبری با ضریب استاندارد شده ۳۸/۰ و عوامل ساختاری-اداری با ضریب ۳۴/۰ بیشترین سهم را دارند. بر اساس یافته ها، عواملی نظیر تمرکزگرایی افراطی، بوروکراسی پیچیده و ناکارآمد، عدم مشارکت معلمان در تصمیم گیری های آموزشی، نظام ارزیابی سطحی و غیرمنصفانه، عدم تناسب حقوق و مزایا با حجم کاری و تورم، فقدان مسیرهای روشن پیشرفت شغلی، سبک های مدیریتی ناکارآمد در سطح مدارس و مناطق، عدم بازخورد سازنده، کمبود خودمختاری و استقلال حرفه ای، استرس و فشارهای شغلی مزمن، فرسودگی شغلی، کاهش خودکارآمدی و احساس بی معنایی در حرفه، به عنوان مهم ترین عوامل کاهش دهنده انگیزه حرفه ای معلمان شناسایی شدند. در مقابل، راهکارهای توانمندسازی موثر شامل توانمندسازی روانشناختی از طریق افزایش خودمختاری، احساس شایستگی و تاثیرگذاری، توانمندسازی ساختاری از طریق تمرکززدایی و مشارکت دهی، توانمندسازی مدیریتی از طریق بهبود سبک های رهبری و ارائه بازخوردهای سازنده، و توانمندسازی حرفه ای از طریق برنامه های توسعه حرفه ای مستمر و مسیرهای پیشرفت شغلی روشن می باشند.

کلیدواژه ها:

انگیزه حرفه ای معلمان ، عوامل ساختاری ، عوامل مدیریتی ، عوامل روان شناختی ، توانمندسازی معلمان