بررسی تاثیر نقش تفکر تاریخی در پرورش مهارت های تفکر انتقادی دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل نقش تفکر تاریخی در پرورش مهارت های تفکر انتقادی دانش آموزان و ارائه چارچوبی عملیاتی برای کاربست این رویکرد در نظام آموزشی ایران انجام شده است. این پژوهش با رویکرد ترکیبی متوالی اکتشافی در دو بخش کیفی و کمی اجرا گردید. در بخش کیفی، با بهره گیری از روش نظریه زمینه ای و نمونه گیری هدفمند از نوع گلوله برفی، با ۲۶ نفر از معلمان مجرب تاریخ، متخصصان آموزش تاریخ، برنامه ریزان درسی و روانشناسان تربیتی در استان تهران مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق انجام شد. داده های کیفی با استفاده از روش کدگذاری سه مرحله ای (باز، محوری و انتخابی) و با نرم افزار MAXQDA تحلیل گردید و به شناسایی ۴ مقوله اصلی مولفه های تفکر تاریخی، سازوکارهای پرورش تفکر انتقادی، موانع و چالش های پیاده سازی، و پیامدهای تربیتی و شناختی) و ۲۰ مقوله فرعی منجر شد که هر یک با شاخص ها و مصادیق متعددی تبیین گردیدند. در بخش کمی، بر اساس یافته های کیفی و مرور ادبیات نظری، پرسشنامه محقق ساخته با ۵۲ گویه در مقیاس پنج درجه ای لیکرت طراحی گردید و پس از تایید روایی محتوایی و پایایی (آلفای کرونباخ ۹۰/۰ برای کل پرسشنامه)، بر روی نمونه ای ۳۸۰ نفری از معلمان تاریخ، دانش آموزان پایه دوم متوسطه و متخصصان آموزشی در شهر تهران با استفاده از روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی اجرا شد. نتایج نشان داد که تفکر تاریخی با میانگین ۵۰/۴ بیشترین تاثیر را بر پرورش مهارت تحلیل و تفسیر منابع تاریخی و با میانگین ۳۸/۴ بر پرورش مهارت ارزیابی ادعاها و روایت های تاریخی دارد. تحلیل رگرسیون چندگانه نشان داد که چهار مولفه شناسایی شده، ۶۹ درصد از واریانس اثربخشی کلی تفکر تاریخی در پرورش تفکر انتقادی را تبیین می کنند. بر اساس یافته ها، تفکر تاریخی با مولفه هایی چون درک چندصدایی و تکثر روایت ها، تحلیل زمینه مند وقایع، ارزیابی شواهد و مدارک، تشخیص تغییر و تداوم، درک علیت و پیامدهای تاریخی، و پرسش گری درباره مفروضات و سوگیری ها، به عنوان بستری قدرتمند برای پرورش مهارت های تفکر انتقادی از جمله توانایی تحلیل، ترکیب، ارزیابی، استنتاج، خودتنظیمی و حل مسئله عمل می کند و می تواند دانش آموزان را برای مواجهه با اطلاعات متضاد و پیچیده در عصر دیجیتال و اطلاعاتی، به عنوان شهروندانی نقاد، آگاه و مسئول، آماده سازد.

کلیدواژه ها:

تفکر تاریخی ، تفکر انتقادی ، آموزش تاریخ ، مهارت های تحلیلی ، دانش آموزان